Бэлагъы Любэ хуабжьу ещхьщ и усэхэм. Абыхэм къыхощ Къармэхьэблэ къэбэрдей жылэжьым къыщалъхуа пщащэм и гурыщIэ куухэр. УсакIуэм щыгъуазэ дыхуещI зыми емыщхь и лъэпкъ дахэм къикIуа гъуэгуанэ гугъум, дуней псом тепхъауэ псэу адыгэхэм я гукъеуэхэм, псэукIэм. Хамэ щIыналъэм щыпсэу усакIуэр Къэбэрдейм хуозэш, ар зэи щыгъупщэркъым, абы йопщIыхь. И адэ-анэм, и дэлъхухэм яхуитха усэхэм Любэ сабиигъуэм яшэж, псэкIэ фIыуэ илъагъухэм тхьэ яхуолъэIу. Адыгэ бзылъхугъэм и гурылъхэр зэм IэфIщ, зэми дыджщ, — жеIэ «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.

Ди республикэм, Урысейм я мызакъуэу, Бэлагъым и усэхэр хамэ къэралхэми хэIущIыIу щыхъуащ. Псом хуэмыдэу ахэр адыгэхэм нэхъ тпэгъунэгъущ. Любэ и усэхэм куууэ къыщигъэлъэгъуащ и лъэпкъым хуиIэ лъагъуныгъэ къабзэр. Аращ адыгэм къыдекIуэкI хъугъуэфIыгъуэхэр тхъумэну тхылъеджэхэр дыкъыщIыхуриджэри. А псом къыдэкIуэу Любэ и усэбзэр щIэщыгъуэщ, удэзыхьэхщ.

— Дэнэ щIыпIэ сыщыпсэуну къысхуихуами, адыгэбзэкIэ сытхэн зэи щызгъэтакъым. Ар къызыхэкIыр, дауи, сыщалъхуа хэкум сызэрыхуэзэшрагъэнщ. Сыщыадыгэ усакIуэкIэ, сыкъызыхэкIа лъэпкъым и макъыу сыщыщыткIэ, абы сытетын хуейуэ къызолъытэ.

Дуней псом щызэбгрыдза хъуа си лъэпкъэгъухэр къэрал 54-м зэрыщыпсэур адыгэм и тхыдэм щыщ Iыхьэщ. XI лIэщIыгъуэм къыщыщIэдзауэ ди лъэпкъыр зэпымыууэ Iэпхъуэшапхъуэм, зауэхэм хэтащ. ЗыплъыхьакIуэ щIыналъэ куэдым — Тыркум, Сирием, Израилым, Европэм хыхьэ къэрал зыбжанэм — сыщыIэну къыщысхуихуэм, хамэ щIыпIэхэм къыщалъхуа хэхэс адыгэхэм я гъащIэм щыгъуазэ сыхъуащ. Жагъуэ сщымыхъуу къанэртэкъым абыхэм ящыщ куэдым зэрыадыгэр зэрызыхамыщIэр, уеблэмэ, зыщыщ лъэпкъым къыхэкIауэ зэрызамылъытэжыр.

Ауэ, щыIэщ литературэм, макъамэм, щэнхабзэм, гъуазджэм хэлъхьэныгъэфIхэр хуэзыщIа хэхэс адыгэхэри. Къыздалъхуахэм, си лъэпкъэгъухэм, хэкум сыхуэзэш зэпытми, адыгэбзэкIэ усэ стхын зэрыщызмыгъэтыр насыпышхуэу къызолъытэ, — жеIэ Любэ.

Бзылъхугъэм IэщIыб ищIыркъым тхыдэмрэ IуэрыIуатэмрэ. Грозный Иван, пащтыхь гуащэ Марие, нарт гуащэ Сэтэней сымэ я деж къыщыщIэдзауэ иджырей цIыхубзым и шыфэлIыфэмрэ и дунеймрэ зи тхыгъэхэм щызэфIэувэ Любэ и гуащIэр инщ.
«Гуащэнэ» роман-драмэм къытращIыкIа спектаклыр Лондон урысыбзэкIэ щагъэлъэгъуащ. Ар теухуащ пащтыхь гуащэ, адыгэ хъыджэбз Марие (Гуащэнэ) и гъащIэм, XVI лIэщIыгъуэм Москва къэралыгъуэмрэ къэбэрдеипщымрэ яку дэлъа зэхущытыкIэхэм, пащтыхь Иван IV-мрэ (Грозный) абы етIуанэ щхьэгъусэ хуэхъуа Мариерэ зэрызэдэпсэуам.

— Си тхыгъэр зытеухуа лъэхъэнэм ехьэлIа архив дэфтэрхэр къэзгъэсэбэпурэ, лIыхъужь нэхъыщхьэр — илъэс 15-м иту Урыс къэралыгъуэм и пащтыхь гуащэ хъуа Марие — и хьэл-щэнхэр, илъэс 460-рэ и пэкIэ урысхэмрэ адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэм щIэдзапIэ зэрыхуэхъуар, тхыдэр къэзгъэлъэгъуэжащ. А псом къыдэкIуэу Марие си нэгу къызэ-рыщIыхьахэр си лэжьыгъэм хэзгъэхьащ. Ар апхуэдизу спэгъунэгъу зэрыхъуар гъэщIэгъуэнщ, — пещэ Бэлагъы Любэ.
«Гуащэнэ» спектаклым и режиссёрыр Турчанинов Дмит-рийщ. Грозный Иван и ролыр актёр цIэрыIуэ, радиом и лэжьакIуэ Хилл Олег (лэжьыгъэр ягъэувыныр зи жэрдэмри аращ), пащтыхь гуащэ Марие и ролыр Сиринэ Еленэ, митрополит Макарий и образыр Сидорчик Олег сымэ ягъэзэщIащ. Артистхэм къалъыса ролхэр хъарзынэу къехъулIащ. Сценарийр режиссёр, тхакIуэ Къандур Мухьэдин итхащ, макъамэм елэжьар Къандур Алимщ.

«Любэ зэрыжиIамкIэ, спектаклыр ягъэувыным зэманышхуэрэ къару инрэ трагъэкIуэдащ. Ар япэу утыку къыщрахьам цIыху цIэрыIуэ куэд кърихьэлIащ. Псом хуэмыдэу Бэлагъым гуапэ щыхъуащ спектаклым ехъулIэныгъэ ин къызэрыпэкIуар, абы еплъахэм ар къехъулIауэ къызэралъытар, ягу зэрыдыхьар, Урысейм, адыгэ лъэпкъым я тхыдэм, я щэнхабзэм зыхагъэгъуэзэну Iэмал зэраIар, зэхуэсахэм гъащIэм и лъапIэныгъэхэр — лъагъуныгъэр, зэгурыIуэныгъэр я нэгу зэрыщIэкIар, адыгэ хъыджэбзым и хьэл-щэн дахэхэр телъыджэ зэращыхъуар. Дакъикъэ 45-рэ хъу теплъэгъуэр иджы Великобританием и къалэшхуэхэм, Урысейм щагъэлъэгъуэну я мурадщ.

НэхъапэIуэкIэ пащтыхь гуащэ Марие щIэныгъэ бгъэдэмылъу, гъэсэныгъэ имыIэу ятхами, зэрытлъагъущи, Любэ и лэжьыгъэм къыхощ ар щIэныгъэ зиIэ, уэркъ хабзэм тету гъэсэныгъэ, хьэл-щэн дахэ зыхэлъа адыгэ хъыджэбзу зэрыщытар. Романыр инджылызыбзэрэ урысыбзэкIэ зэдзэкIауэ Урысеймрэ Америкэм и Штат Зэгуэтхэмрэ къыщыдэкIащ. Лондон и газетхэмрэ журналхэмрэ спектаклым теухуа тхыгъэхэр къытрадзащ, лэжьыгъэм и фIагъыр къалъытащ, псалъэ гуапэхэр хужаIащ.
Иджыблагъэ Сочэ къалэм щекIуэкIа дунейпсо кинофестивалым и нэгузыужь программэм хыхьэу утыку кърахьащ Бэлагъы Любэ и «Гуащэнэ» драмэм къытращIыкIа спектаклыр.

Фильм зыбжанэм я продюсерщ Бэлагъы Любэ. Апхуэдэхэщ дунейпсо саугъэтхэр зыхуагъэфэща «Пленница гор» (Урысей — Великобритание, 2004 гъэ), «Ангел» статуэткэр зылъагъэса «Черкес» (Урысей — Иордание, 2010 гъэ), «Любовь на фэйсбуке» (2013 гъэ), «THE SCENT OF INFINITY» (Лондон, 2015 гъэ) лэжьыгъэхэр. 2010 гъэм Монакэ щекIуэкIа «МелыIыч» дунейпсо кинофестивалым Бэлагъым «Продюсер нэхъыфI» щIыхьыцIэр къыщыхуагъэфэщащ. Илъэситху дэкIри а зэхыхьэ дыдэм «Драмэ нэхъыфI» дамыгъэр къыщратащ, и киносценарийм папщIэ.

Бэлагъым и сценарийр зи лъабжьэ «Уэркъ пщащэ щIэпхъуэжар» зи фIэщыгъэцIэ фильм трахащ. Лэжьыгъэм и продюсер хъуари езы Бэлагъыращ. Абы зи гугъу щищIыр Москва и мелуанырыбжэхэм 90 гъэхэм я псэукIарщ. Фильмым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, лIыхъужь нэхъыщхьэр мелуанырыбжэм ипхъу щхьэкIэ, абы и псэр тыншкъым, загъэкъым.

Любэ къуитI — Алимрэ Къазбэчрэ — иIэщ. Абы и щхьэгъусэ тхакIуэ, режиссёр, продюсер, сценарист, макъамэтх Iэзэ Къандур Мухьэдин Иорданием къыщалъхуащ икIи дуней псом щыпсэу адыгэ куэдым яцIыху. Адыгэ унагъуэ дахэр дэсщ инджылыз пащтыхь гуащэм и хэщIапIэ Уиндзэр къалэм. Я къуэ Алим ныбжькIэ щIалэми, дунейпсо зэпеуэхэм я лауреат, скрипач цIэрыIуэ хъуащ. Языныкъуэхэр абы зэреджэр адыгэ Паганинищ. Абы къызэригъэпэщащ «Къандур» скрипкэ квартетыр. Къазбэч щоджэ Лондон дэт Харроу школ нэхъыфIым. Ар къаухащ Черчилль Уинстон, Байрон Джордж, нэгъуэщI цIыху цIэрыIуэ куэдым.

Къандур зэщхьэгъусэхэм лэжьыгъэ куэд зэдащIэ. Къапщтэмэ, Мухьэдин и «Легенда» романыр зэзыдзэкIар Любэщ. «Золотой орёл» киносаугъэтыр зыхуэфащэу къагъэлъэгъуа «Потерянная в Чечне» фильмми ахэр зэделэжьащ. Мухьэдин фильмым и режиссёр, сценарист хъуащ, макъамэр хуитхащ. Лэжьыгъэм и продюсерыр Бэлагъы Любэщ. Зэщхьэгъусэхэр фильмым гугъу дехьами, ар гъэщIэгъуэн, щIэщыгъуэ ящыхъуащ. КъищынэмыщIауэ, Любэ и «Сэтэней» поэмэм Мухьэдин квартетрэ триорэ хуитхащ. Бэлагъым фIыуэ илъагъу а макъамэр, къыщалъхуа махуэм ирихьэлIэу, Москва и консерваторэм 1999 гъэм щагъэзэщIауэ щытащ.

И унагъуэкIи и лэжьыгъэкIи адыгэ бзылъхугъэ цIэрыIуэр адэкIи ефIэкIуэну дохъуэхъу!
ТЕКIУЖЬ Заретэ