Дуней псом лъэпкъыу тетым зэхуэмыдэми зэтемыхуэми хьэщIэм ирахыу езыхэм я хабзэ иIэжщ. Кавказ лъэпкъхэр къапщтэмэ, хьэщIэ гъэхьэщIэнкIэ  цIэрыIуэщ, абыкIэ къалъэщIыхьэр мащIэу куэдым къалъытэр.

Е-19-лIыщIыгъуэм АдыгэщIым куэдрэ щыIа, куэдым кIэлъыплъа инджылыз тхакIуэ-журналист Лонгворт Джон и тхыгъэхэм мыпхуэдэу хэтщ: «Адыгэ хэкум цIэрыIуэ ущыхъун щхьэкIэ IуэхугъуищкIэ зыбгъэлъэгъуэн хуейщ: лIыгъэкIэ, дахэу, Iущу псалъэнкIэ, хьэщIэр нэгъэсауэ, хабзафIэу гъэхьэщIэнкIэ».

Илъэс 300-кIэ узэIэбэкIыжмэ Доминиканскэ орденым и монах Жан де Люк мыпхуэдэу итхыгъащ: «ГъэхьэщIэкIэкIэ, цIыхугъэкIэ, адыгэхэм къатекIуэн лъэпкъ дунейм тету къыщIэкIынкъым!»

ХьэщIэкIэ хуэмыхуныр адыгэхэм сыт щыгъуи емыкIушхуэу къалъытэт икIи абыкIэ губгъэн къэзыхьым фэ ираплътэкъым, пщIэ лъэпкъи иIэжтэкъым. Дуней псом цIэрыIуэ щыхъуа мы адыгэ хабзэр ижь-ижьыж лъандэрэ лъэпкъым къыдогъуэгурыкIуэ икIи абы дапщэ и ныбжьми зыми жиIэфынукъым. Абы и ныбжьыр езы лъэпкъым и ныбжьырагъэнущ.

ХьэщIэмрэ гъэхьэщIэкIэмрэ ехьэлIа адыгэ хабзэхэм зэпкърыхауэ, купщIафIэу тетхыхьахэщ адыгэ щIэныгъэлI тхакIуэ, къэхутакIуэ куэди. Ахэм ящыщщ КIэрашэ Тембот, Мамбэт Хьэлым, Мыжей Михайл, Мамхэгъ Рае, нэгъуэщIхэри.

Пасэ зэманым зи щхьэ бадзэ тезыхужыф дэтхэнэ адыгэ унагъуэми иIэу щытащ хьэщIэщ. Ар ягъэувт пщIантIэм и къыдыхьэпIэм пэгъунэгъуу, щхьэхуэу, и кIуэцIыр унагъуэм иIэ тепIэнщIэлъын нэхъыфIымкIэ зэлъыIухауэ, лей лъэпкъи щIэмылъу, ауэ дэтхэнэ цIыхуми зыгъэпсэхупIэ хуэхъуу. Адыгэхэм езыхэр зыщIэс унэхэр куэбжэм фIыуэ пыIудзауэ пщIантIэкум ирагъэувэт, биI къатеуэжыкъуэмэ, пщIантIэшхуэр къикIухьу езыхэми зыгуэр ящIэфын папщIэ.

Хэт къеблагъэми, адыгэхэм ягъэхьэщIэт, ауэ хьэщIэ псори зэхуэдэу ягъэхьэщIэу щытауэ жыIэгъуейщ. Абы елъытауэ хьэщIэхэр мыпхуэдэу зэщхьэщыхуат:

1. ХьэщIэ лъапIэ;

2. ХьэщIэ къызэрыкIуэ;

3. ЦIыхухъу хьэщIэ;

4. Бзылъхугъэ хьэщIэ;

5. ХьэщIэщ хьэщIэ;

6. Лэгъунэ хьэщIэ;

7. ХьэщIэ нахуэ;

8. ХьэщIэ щэху;

9. ХьэщIэ благъэ;

10. ХьэщIэ хамэ;

11. Зэджа хьэщIэ;

12. Зэмыджа хьэщIэ;

13. Бий хьэщIэ;

Япэм цIыхухэр зэрызекIуэр шууэт. Уеблэмэ, зы хьэблэм дэкIыу адрейм кIуэнуми, адыгэлIым и шы-уанэ зэщIикъузэти дэшэсыкIт. Бзылъхугъэхэр зэрызекIуэ хабзэр гуимэт, шэрхьитI зыщIэт гумм щхьэ телъу. Шур здеблэгъэнум я куэбжэм щыIухьэкIэ шым щIопщкIэ еуэт, унэм щIэсхэм зэхахын папщIэ, ауэ пщIантIэм къэзылъагъу дэту ар ищIэтэкъым. Ар къыщыгуфIыкIыу, фIэхъус кърахыу ирагъэблагъэти, и шыр зыхуейр IуагъащIэт. ХьэщIэщыр апщыгъуэм пэш закъуэу, зы щIыхьэпIи нэхъи имыIэу зэрыщытым папщIэ, бий къыкIэлъыкIуауэ щытмэ, къемыуэфын, хьэ къыкIэ щIэмыпхъуэфын папщIэ хьэщIэр хэгъэрейм ипэ иту хьэщIэщым щIигъэхьэт.

Шу хьэщIэр гузавэу, куэдрэ щысын имыгугъэмэ, и щIакIуэр уанэм къыкIэритIэтыкIтэкъым. И щIопщыр хьэщIэщ бжэкъуагъым зэрыщыпилъэмкIи бысымым къищIэт зэманкIэ хьэщIэм и Iуэхур зытетыр: щIопщыпсымкIэ фIэдзарэ кIвхьу къэлэлэхыу щытмэ, хьэщIэм зэман иIэщ, жэщи щыIэнущ. ЩIопщыр зэфIэгъэщIауэ и жьэгъумкIэ фIэдзамэ, тIэкIу зигъэпсэхуу, и мэжалIэ иригъэкIыу ежьэжыну арат къикIыр. ХьэщIэм зэман имыIэмэ, ныш хуэукIын-сытхэм хэмыхьэу ерыскъы хьэзыру щыIэмкIэ ягъэхьэщIэти зэфIэкIт.

Бзылъхугъэ хьэщIэр зэи хьэщIэщ щIашэтэкъым, ар сыт щыгъуи лэгъунэ хьэщIэщ. Мыр иджыри зэ щыхьэт тохъуэ адыгэхэм бзылъхугъэхэм пщIэуэ хуащIым и инагъым.

Шу хьэщIэр щышэсыжкIэ бысымым къыхуэаразымэ, шыщхьэр унэмкIэ гъэзауэ шэсыжт. Бысымым аразы имыщIыфамэ е и жагъуэ зыгуэркIэ къащIамэ, и шыщхьэр куэбжэмкIэ гъэзауэ шэсыжти дэкIыжт. Апхуэдэ къэхъумэ, унагъуэ псомкIи гуауэшхуэт, хэт зэхихми - напэтехыгъэт. Апхуэдэ къэмыхъунрат адыгэр егъэлеяуэ хьэщIэм щIыхуэсакъыр, «зы хьэщIэ арэзы хуэщIакъым », - къыхужамыIэн папщIэ.

Адыгэхэм хьэщIэм кIэлъызэрахьэу щыта дахагъэ псоми куууэ утепсэлъыхьын хъумэ, зы тхылъышхуэ щхьэхуэу хуейщ. Ауэ дэ иджыкIэ дыкъытеувыIэнщ нобэ дызыхэт гъащIэм и деж хьэщIагъэм елъытауэ хэти зэрихьэфынухэм, зэрихьэн хуейхэм.

###

1. ХьэщIэр Тхьэм щилIыкIуэкIэ, шэч хэмылъыжу адыгагъэкIэ пщIэрэ нэмысрэ зылъысыпхъэ цIыхущ. ХьэщIэм зы мащIэкIи гурыщхъуэ ебгъэщI мыхъунщ къызэреблэгъар уимыгуапэу, ухуэщIыIэу.

2. Адыгэ зи цIэр, «сэ сыадыгэщ», - жызыIэр хабзэм тету хьэщIэм пыкъуэкIыпхъэщ. Уэ уиIэ мащIэри гу къабзэ - псэ къабзэкIэ хьэщIэм пебгъажьэмэ нэхъ къабыл къыщыхъунщ, куэд уиIэу хьэщIэм къуагъ хуэпщIауэ гурыщхъуэ ебгъэщI нэхърэ

3. Адыгэм хэти фэрыщIыгъэ хэмылъу жриIэн хуейщ «еблагъэ», хьэщIэ зэхэдзи ищIын хуейкъым. ХьэщIэр гуапэу егъэблэгъапхъэщ, ауэ ебгъэблэгъа нэужь «хъунщ узэрыщыIар, е узэрыщысар», - жэуэ къикIыу зыкIи гу зылъебгъатэ хъунукъым. ХьэщIэр ежьэжыным адыгэр зэи хуэпIащIэкъым, атIэ сыт щыгъуи жаIэ: «ХьэщIэм и къэкIуэным езыр хуитщ, и кIуэжыным хуитыр бысымырщ».

4. ЦIыху зэхэгъэж мыщIауэ хьэщIагъэ ехыпхъэщ жьыми щIэми, бейми хуэмыщIами, цIыхухъуми бзылъхугъэми, ныбжьэгъуми жэгъуэгъуми. Дяпэ итахэм ауэ къытхуагъэнакъым: «ХьэщIэ щIалэрэ хьэщIэ лейрэ щыIэкъым».

5. ХьэщIэ бжыгъэ зэтехуамэ нэхъ пщIэ зиIэпхъэр нэхъ жыжьэ къикIIарщ. «ХьэщIэ гъунэгъу нэхърэ, хьэщIэ жыжьэр нэхъ лъапIэщ», - жеIэ псалъэжьым

6. Пасэ зэманым адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуа хьэщIэщхэр иджы щымыIэжми, пэш куэду зэхэту нобэ цIыхухэр здэпсэу унэ бжьыфIэхэми яIэщ «пэш лейкIэ» еджэу зы пэш зэгъэпэща.

7. Уи куэбжэ хьэщIэ къыIухьамэ ущыгуфIыкIыу, фIэхъусыр зэфIэкIа нэужь унэм щIэшапхъэщ.

8. Пэш лейм щIэпша нэужь хьэщIэм жьантIэр ибогъэлъагъури уогъэтIыс. Ауэ уэ хьэщIэм нэхърэ унэхъыжьми езым «къэтIыс» къыбжимыIауэ убгъэдэтIысхьэныр хабзэм екIукъым.

9. ХьэщIэхэм щыгъын хуабэ ящыгъмэ, мытIыс щIыкIэ зыщебгъэхыу яхупыплъэн хуейщ.

10. ХьэщIэхэр тIысу тэлай гуэр текIа нэужь ущIэупщIэмэ хабзэщ я узыншагъэ зытетымкIэ, къызыхэкIахэм я щыIэкIэм, я хэгъуэгум щыхъыбархэм.

11. Пасэ зэманым хьэщIэм махуищкIэ зыкIи еупщIу щытакъым. Ауэ нобэ ар щыIэжкъым икIи ди гъащIэ шы жэрым тесу кIуэм къекIужкъым. Абы папщIэ, хьэщIэр Iуэху гузэвэгъуэ хэтынкIэ зэрыхъунур, абы дэIэпыкъуэгъу ухуэхъуфын папщIэ зы дакъикъэ блэкIри зэрыуасэншэр къэплъытэмэ, емыкIу хэлъкъым.

12. ХьэщIэм е хьэщIэхэм я закъуэу пэшым къыщIэбнэныр емыкIуш. Уи IуэхукIэ ущIэкIын хуей хъумэ, ябгъэдэсыну къэбгъэнапхъэщ е унагъуэм щыщ, е хьэблэм щыщу ахэм яхэсыну къэпша уи ныбжьэгъу гуэр.

13. ХьэщIэр куэдрэ Iэнэм пэбгъэплъэныр хабзэм екIукъым. Уи хьэщIэ Iэнэ нэхъыщхьэр хьэзыр хъуху, ерыскъы хьэзыру щыIэххэмкIэ «цыхъутеуд» егъэщIыпхъэщ,  «узрихьэлIэр ерыскъыфIщ» - жыхуаIэу. УимыIэм емыкIу хэлъкъым. ХьэщIэр лъапIэ дыдэу щытмэ зэрыхьэблэу яхьэщIэщи, ерыскъыкIэ уэ дэдзыхыгъэу уимыIэ гуэр гъунэгъум къеIыпхынми емыкIу хэлъкъым, ар игъащIэми хабзэщ.

14. Ноби хьэщIэ щагъэхьэщIэкIэ бжьэ хутрагъэувэ хабзэщ, ауэ иджы щыIэ фадэ гуащIэмкIэ хьэщIэр бгъэудэфэныр емыкIушхуэщ. Псом нэхърэ нэхъыфIыр махъсымэ е санэ щабэ тегъэувамэщ. Зы адыгэ Iэнэ хьэщIэм къыхуаIэту щытакъым фадэ темыту, ауэ тетыр махъсымэти, цIыхум зэран къырищIэтэкъым.

15. Пасэм щыгъуэ цIыхухъухэри бзылъхугъэхэри зэхэту хьэщIапIэ къакIуэ хъумэ (нысашэ, тхьэлъэIушхуэ) ахэр зэгъусэу Iэнэм зэдэкIэрытIысхьэу щытакъым, бзылъхугъэхэр зэуэ лагъунэм екIуалIэти, итIани, нэхъ щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр - лIыхэм яфIэукIытэгъуэт апхуэдизу фIыуэ ялъагъу, пщIэ зыхуащI бзылъхугъэхэм жьэдалъхьэнIа щхьэкIэ я жьэ яущIу, ягъэнышкIуIауэ ялъэгъуну, нэгъуэщIуи щIызэхэмытIысхьэр.

16. Пасэ зэманым тас - къубгъан, напэIэлъэщI жэуэ яIыгъыу ныбжьыщIэхэм хьэщIэщым щIахьэти хьэщIэхэм зрагъэтхьэщIт, зрагъэлъэщIыжт. Абы къикIт а Iуэхум зэуэ Iэнэр къызэрыкIэлъыкIуэнур.

17. ХьэщIэ Iэнэм хэгъэрейр и нэIэ къытримыгъэкIыу кIэлъоплъ, хьэщIэхэр мукIытэу зэрашхэнум пылъщ. Езыр мымэжалIэми, шха къудейуэ къыхуэзами, хьэщIэхэм япэ шхэн щигъэтыжыныр емыкIушхуэщ, абы къокI хьэщIэхэм яшхар ирикъуну, щагъэтыжми хъуну, зрилъэфыхьурэ, хуэмурэ ядыщысыпхъэщ хьэщIэхэм щагъэтыжыху.

18. ХьэщIэхэм хуагъэхьэзырыр Iэнэм дэмыфыщIеин, емынэцIын папщIэ, адыгэ хабзэм къегъэув псом нэхърэ нэхъапэ унагъуэм ис е хьэщIэхэм ящIыгъуу сабийхэр гъэшхэныр. Унагъуэм цIыхухъу хьэщIи бзылъхугъэ хьэщIи яIэмэ, цIыхухъу Iэнэр нэхъапэ яузэд, пыIэ ящхьэрыгъым и щIыхькIэ.ахэр Хэкум и хъумакIуэу, унагъуэр зыгъашхэ лэжьакIуэу зэрыщытым папщIэ.

19. ХьэщIэр щысу хэгъэрейхэр езыхэм я Iуэху тепсэлъыхьыну, зыгуэркIэ хьэщIэм едэуэну емыкIущ. ХьэщIэр ебгъэзэш мыхъунщ. Абы и IуэхукIэ япэм шыкIэпшынэ Iэпэпшынэ сытхэр къагъэсэбэпу щытащ.

20. ХьэщIэр унагъуэм исыхухабзэщ абы и щыгъыным кIэлъыплъыныр, гъэкъэбзэныр, ету тедзэныр, лъакъуэфIэлъхьэхэр лъэщIыныр. А псори зи пщэрылъыр бысым унагъуэрщ.

21. ХьэщIэр ежьэжын хъумэ, абы ящыгуфIыкIыу гу зылъебгъэтэныр емыкIущ. ЗыщахуэпэжкIэ хьэщIэхэм ядэIэпыкъуурэ зрагъэхуэпэж.

22. ХьэщIэр щежьэжкIэ, хьэщIэ лъапIэу щытмэ, тыгъэ гуэр хуащI. Абы фэеплъ мыхьэнэщ иIэри и лъэпIагъым елъытакъым. Унэм къыщIэкIыжа хьэщIэр къуажэм дэсмэ уэрамыщхьэм нэс ягъэкIуэтэж.