Мы дунейм зы лъэпкъ тету пхужыIэнкъым аддэ ижь-ижьыжым щыгъуэ щыгъа фащэр зэримыхъуэкIыу, зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр химылъхьэу нобэ къынигъэсауэ е ихъумэфауэ. Ар зыми хузэфIэмыкIын Iуэхущ.

Ди адыгэ лъэпкъми зызэрихъуэкI, зэманым декIуу зихъуэж зэпыту (и фащэкIэ, псэукIэкIэ) къикIуащ и тхыдэ кIыхьыр, и гъунэгъухэми ядэплъеймэ, нэхъыфI яIэмэ къищтэу, езыри ядэгуашэу, зыгуэрым ей къищтэми.

ЗэрыжытIащи, адыгэхэр зэи щытакъым зи Хэкур бжыхь зымэбэкъуэфкIэ къэхухьа лъэпкъыу. АдыгэщIым и гъунэхэми Iэджэрэ захъуэжт, нжгъуэщI лъэпкъхэр къибанэт, икIыжт.

Ищхьэрэ Кавказым и къухьэпIэ лъэныкъуэр сыт щыгъуи лъэпкъхэмкIэ къивэкIыу щытащ, зэхыхьэт-зэхэкIт, зэзауэт-зэкIужт. АпщIондэху лъэпкъ зызэщызыхъуэхэм, тгъунэгъуу зэдэпсэухэм я щIэнхабзи, я гъуазджи, я хабзи зэхыхьэ-зэхэкIт, зэхъуажэт.

Дэ нобэ «адыгэ фащэкIэ» дызэджэм зэфIэувэн иригъэжьауэ ялъытэ е-6 нэ лIыщIыгъуэм. Ар тохуэ алыджхэмрэ ахэм византийцхэмрэ адыгэхэм нэхъри пэгъунэгъу хъууэ чыристан диныр къащтэу щыщIадзам. Мы фащэр зэфIэувэным зэманышхуэ текIуэдащ. ХьэкъыпIэкIэ ди нобэрей фашэр и лъэ щытеувэпар е 18-нэ лI. и кIэхэмрэ е 19-нэ лI. ипэхэмрэщ.

ЩIыр зэрыгъущэм къыхэкIкIэ, бгылъэм и хьэуа къабзэрэ псыIэгъэншэм я фIыгъэкIэ кхъэм щIагъуэ къащымыщIу щыхъума хъуащ цIыхухъу, бзылъхугъэ, сабий, уеблэмэ, зэрыджэгу гуащэхэм я фащэхэр: пыIэхэр, IэлъэщIхэр, щыгъын щIыIу телъхэр, щIагъщIэлIхэр, гъуэншэджхэр, лъэпэдхэр, лъейхэр, лъакъуэфIэлъхьэхэр. КIэщIу жыпIэмэ, гъэпщылIакIуэхэми ягъэпщылIхэми я щыгъынхэр щIэлът.

Къуэсэгъухэм (касогхэм, кашакхэм) я щыгъынхэр къызыхащIыкIым теухуа хъыбар япэ дыдэу къытхуэзыгъэнар хьэрып щIэныгъэлI Масудищ (е 10-нэ лI.) Абы етх: «Адыгэ бзылъхугъэхэм я щыгъынхэр къыхащIыкI щэкI хужьым, рум дарийм, щэкI плъыжьыбзэм, нэгъуэщI дарий лъэпкъхэм, дыщэ идэкIэ щIэгъэнауэ...», - жэуэ.

Адыгэ афэ джанэхэр лIэущIыгъуэ зыбжанэ хъут зэрыщIам и фIагъ елъытауэ: къызэрыкIуэ афэ, афэху-дыжьын тегъэлъэдауэ, щIэрэщIауэ (чэрэчауэ)  - афэхэм я нэхъыфI дыдэрщ, нэхъ быдэращ. Апхуэдэ афэхэм я тхьэгъунэхэр тIууэ зэтелъти, шэ пэлъэщтэкъым, езыри уэндэгъути, куэдым къахуехьэкIтэкъым. Езы «афэ» жыхуиIэ псалъэр къызытекIауэ ялъытэр «Iэфэрщ», Iэщым и фэрщ.

ЦIыхухъу фащэм хыхьэу щытащ афэм къыхэщIыкIа нэIурыдзэри, афэ Iэлъэхэри, лъэгуажьэтелъхьэхэри.

Ди нобэм къынэса адыгэ фащэр е I9-нэ лI. и кIэхэм, е-20-нэм и пэщIэдзэхэм щыIаращ. Абы хохьэ:

ЦIыхухъу щыгъынхэу щIагъщIэлъыр, цейр, къэпталыр, джанэр, гъуэншэджыр, бгырыпхыр, хъурыфэ е упщIэ пыIэр, лъейр, лъахъстэн вакъэр е шырыкъу лъапщэ кIыхьхэр, (щIымахуэм упщIэ лъей, Iэфэ вакъэ), лъейхэр е лъапэ фIэтуящIт е лъэгупскIэ ирагъэубыдт къыдэмыкIуейн щхьэкIэ.

Бзылъхугъэ щыгъынхэу - щIагъщIэлъыр, джанэр, бахуцейр, щIыIур зыIулъ плIэр,гъуэншэдж лъапэ кIыхьыр, лъеир, лъэпэдыр, вакъэр, пыIэр - щхьэхуэу щытыр - хъыджэбзхэм папщIэ, таж сурэтыр - нысащIэхэм япэ сабийр ягъуэтыху. Сабий зыгъуэта анэм зэи пыIэ щхьэритIэгъэжтэкъым, телъыр IэлъэщIрэ щхьэфIэпхыкIрэт.

ЩIымахуэ щыгъыну цIыхухъухэм хуадт джэдыгу зэмылIэужьыгъуэхэр: тенджэдыгу, дыгъужыфэ джэдыгу (мыр зыхуащIым езым и зы гъащIэмкIэ игъэлэжьэфу къэхъутэкъым, лIэужь бжьыхьэм яхурикъут, джэдыгу бгы-лалэ(тулуп) - зи ныбжь нэхъ хуэкIуэтахэм папщIэ «дыжьыфэ» жаIэт.

Бзылъхугъэми хуадтт хъурыфэм, бажафэм, дзыдзафэм къыхэщIыкIа джэдыгу, гъэщIэрэщIахэр, я Iэщхьэхэм, джэдыгукIэхэм тхыпхъэхэр хэлъу, нэзхэр фэ лъапIэхэмкIэ къэдыхьыжауэ, уагъэхэмкIи гъэдэхауэ.

ЦIыхухъу фащэм тхыпхъэ сытхэр ирахьэлIэтэкъым, къуакIэхэмрэ Iэщхьэхэмрэ уагъэкIэ къадыхьт нэхъ. ГъущIыкIэхэм къыхэщIыкIа щIыIухэр адыгэ цIыхухъухъум ядэтэкъым, дыгъэм е мазэм пэлыдмэ нэщанэ хъарзынэ зэрыхъум папщIэ. Апхуэдэхэр нэхъ зэзыхьэлIэр бзылъхугъэрат. ГъущIыкIэ щIыIу цIыхухъум хурадэн хуей хъуми, ар щэкIкIэ къадыхьыжт е IуданэкIэ къаухьыжт.

Ди лъэпкъым сыт щыгъуи, зэмани дыщэм нэхърэ дыжьыным нэхъ пщIэ хуищIт. Дыщэр нэхъ зэхьэлIапхьэу ялъытэр бзылъхугъэхэрт.

Хъыджэбз дэсхэм я бгырыпххэр, щIыIухэр, нэхъ гъэфэрыщIат, дыщэпс трагъэлъадэт, мыщIэ ирагъэтIысхьэт, кIэрыщIэн зэмылIэущIыгъуэхэри хуащIт.

Унагъуэ ихьа бзылъхугъэм и бгырыпхыр нэхъ бгъуэт, и быжри нэхъ инт, апхуэдэ дыдэуи гъэфэрыщIатэкъым.

Бзылъхугъэ пыIэ лIэужьыгъуи щыIэщ, пIынэкIи еджэу. Ар щэкI бзыхьэхуэ, зэщымыщхэр зэрадзылIэурэ ядт, унэм ирищIэсу е дыщэ пыIэр къыздемыкIум деж ирилажьэу.

Пщы-уэркъэхэм я пхъухэм хурагъэщIу щытащ пхъэ вакъэхэр. Ахэр къыхахт пхъэ быдэхэм: зейм, кхъужьейм, дэшхуейм. Апхуэдэ вакъэхэр цIыугъэнэкIэ ягъэщIэращIэт, абы зэритри лъахъстэн вакъэ хъурей щабэт. Пхъэ вакъэхэм я мыхьэнэ нэхъыщхьэр бзылъхугъэр мылъэбэкъуэхъу, цIыхухъу зекIуэкIэу щымыту, лъэбакъуэ щабэу щытынрат, зекIуэкIэ дахэ иIэнрат, къинэмыщIауэ ахэм къагъэлъагъуэт пщы-уэркъым къызэрыхэкIар.

Адыгэ цIыхухъу пыIэми куэдкIэ зихъуэжащ. Щхьэрыхъуэнэ хуэдэуи, тюбетейкэ хуэдэуи щыIащ, таж щIыкIэуи ящIт, упщIэ пыIэхэри ядт нэз имыIэуи, нэзышхуэ иIэуи. ЩыIащ уэркъ хъурыфэ пыIэ лъагэри, пыIэ купсэ кIыхьри, «фэху пыIэкIэ», зэджэу щыта.

А псоми щыщу иджы къэнэжар хъурыфэ пыIэ хъуреймрэ, упщIэ пыIэмрэщ.

Куэд щIоупщIэ икIи куэдми жэуап тэрэз ятыфкъым къэзакъхэм ди фащэр къыздрахамкIэ, ящта зэрыхъуамкIэ. Адыгэ фащэр къэзакъхэм щащтар I828 гъэращ. Линием и генерал-лейтенант Эммануэль къэзакъхэм я фащэ зэхэтхъуар хуэмышэчыжу, псоми адыгэ Iэщэ-фащэр зэрахьэну унафэ щищIаращ. 1831 гъэм январым и 16-м а унафэм пащтыхь Александр е 2-нэ Iэпэ щIидзащ.

Ди фащэм «черкесскэкIэ» еджэу урысыбзэм щыхыхьар I86I гъэм ноябрым и 27-ращ.

Нобэ ди адыгэ фащэм и Iуэху зытетым утепсэлъыхьмэ, уригуфIэну хэлъыр мащIэщ:  лъэпкъ къэзыгъэщIам зэрихьэжкъым, уеблэмэ, е I9-нэ лIыщIыгъуэм ди фащэр зыщтауэ щыта къэзакъхэм нэхъ зэрахьэр дэ нэхърэ. Ар щыдогъэтри, зы фащэ зыпылъ зи унагъуэ илъэхэри мащIэ дыдэщ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, адыгэ фащэр хэкIыжыпауэ плъытэ хъунущ ди нысашэхэми.

Дуней хъурейм яфIэтелъыджэ фащэ хъуэпсэгъуэр иджы къызыхуэнэжар ансамблхэмрэ, музейхэмрэ.

Нобэ псэукIэр сыт хуэдэу хъэлъэу щымытми, нэхъыбэр хэкIынэншэ-лэжьэпIэншэу къэнами, узыгъэгуфIэр зыщ: лъэпкъым езым къыгурыIуэжащ и адэжь хабзэхэр, щIэнхабзэхэр, гъуазджэр и бзэ хъарзынэр нэгъуэщI къакIуэу зэрыхуимыхъумэнур, а псори зыщIэн хуейр зэрыдэрар.

КъэралымкIи гугъапIэ гуэрхэр къыкъуэщ хъуащ зыужьыжыныгъэ гъуэгум хуигъэзэж хуэдэу. Иджы дызэрыхуа щытыкIэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыкIэж псэзэпылъхьэ Iэджэми къелащ адыгэри Урысейри. Иджыри дыкъелынщ!

Ди лъэпкъ уардэми иригушхуэу щитIэгъэжынщ езым хуэфэща дыдэу къигъэщIа и фащэ дахэр, Кавказ псом я дотэ хъуар.