Дэтхэнэ лъэпкъми хуэдэу , адыгэхэр къакIуа тхыдэ гъуэгу кIыхьым пхыкIащ зыужьыныгъэ, зыузэщIыныгъэ зэхуэмыдэхэми. Дунейм ехыжам хуащIэу, кIэлъызэрахьэу щыта хабзэхэри апхуэдэщ. Уеблэмэ, адыгэм адрей ди хабзэхэр нэхъ къызэтенащ лIэныгъэм ехьэлIахэм нэхърэ. Шэч хэмылъу ар къыздихьащ ди лъэпкъыр зыIууэн хуей хъуа дин зэпыдз-зэхъуэкIым.

Адыгэхэм я диныжь дыдэр мэжусий динращ. Абы хеубыдэ, щыщу ялъытэ зороастрийскэ дуней еплъыкIэри - дыгъэр я Тхьэ нэхъыщхьэу, абы щхьэщIэ хуащIу щытари. Абы къыкIэлъыкIуащ чыристан, муслъымэн динхэри.

Адыгэхэр Кавказым и автохтон лъэпкъхэм щащыщкIэ, илъащIэкIэ зи гугъу тщIыну псом щыщ адыгэхэми къалъос. Домбеякъ лъэхьъэнэм и пэщIэдзэр тохуэр Мейкъуапэ щIэнхабзэм и щIэдзапIэми.

Мыбдеж цIыхухэр щыщIалъхьэкIэ мывэ пхъуантэу къищIыкIахэм зэфIэсуи, щылъуи далъхьэт. Зыгуэр зыхузэфIэкIу щытахэм я кхъэхэм Iуащхьэ тращIыхьт, дунейм щытетам пщIэуэ иIам Iуащхьэм и инагъыр елъытауэ. ЛIар нэгъуэщI гъащIэм здэкIуэжам хьэпшыпу , Iэщэ-фащэу зыхуеину къалъытэ псори абы дыщIалъхьэт.

А домбеякъ лъэхъэнэ дыдэм икухэм хьэдэхэр щIыгу мащэм мывэ пхъэбгъу тепIауэ щIалъхьэт укъуэдияуэ. Iуащхьэ тращIыхьти, абы и лъащIэр мывэ цIыкIукIэ хъурейуэ къращIыкIт, ар дыгъэм и нагъыщэу ялъытэу.

АдыгэщIым испы унэхэр щыкуэдщ, псом хуэмыдэу къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ, Абхъаз щIыналъэри къиубыду. А унэхэр щIэныгъэлIхэм зыхуагъазэр адыгэ-абхъаз лъэпкъхэращ. Испыхэр тхыдэм тэмэму къимыIуэтэфми, а лъэпкъыр ди IуэрыIуатэм къыхощ цIыху цIыкIу дыдэу щытауэ.

Нартхэм я хьэдэхэр зэрыщIалъхьэу щытари къыхощыж тхыдэми IуэрыIуатэми: нэхъыщIэ зи зэманыгъуэ лIэмэ-щхьэж зэрыхуэфащэкIэ кхъэ зэмылIэужьыгъухэм щIалъхьэт: щIы мащэр мывэкIэ къипкIыкIауэ, мывэ бэнхэм Iуащхьэ тещIыхьыжауэ. Жьы дыдэ хъуауэ зи щхьэ зезымыхьэжыфхэр чы матэм ису бгым щадзыжу щытащ зы зэмани. Апхуэдэхэр зрадзых бгым еджэхэт жьыгъэтбгкIэ. А хабзэ мыхъумыщIэр Iэджэ щIауэ щыIэжкъым.

Скифхэмрэ щэрмэтхэмрэ я зэманым адыгэхэм я хьэдэхэр щIалъхьэт Iуащхьэ щхьэщытуи, щхьэщымытуи, кIыхь щылъу, ящхьэр къухьэпIэмкIэ гъэзауэ, а лъакъуэхэр зэтедзауэ. Нэхъ зэфIэкI зиIэхэм хуащIт кхъэ уни.

Чыристан диным щитам адыгэхэм лIам хьэлджейщ хуагъажьэт, тхьэрыхьмэтыбжьэ хуаIэтт, ауэ ар урысхэм зэращIым къыщхьэщыкIт: тхьэрыхьмэтыбжьэм ефэн ипэ фадэм щыщ ткIуэпс тIущ хьэлджей бзыгъэм трагъаткIуэти, лIам и Iыхьэу ягъэтIылът, а и псэм лъысыну Тхьэ хуелъэIуурэ.

Муслъымэн диныр адыгэ хэгъуэгухэм къыщысар иджыри IупщI дыдэу зэхэхуа хъуакъым. Шэч хэмылъу ар КъэбэрдеимкIэ нэхъ къепэсэуащ. Мыбы нэгъуэщIу а лъэхьэнэм КъэбэрдеймкIэ муслъымэн диныр щепсыхагъэххэу зэрыщытым щыхьэт тохъуэ Гуэщней и гъусэу Мэзкуу кIуауэ щыта адыгэ псоми жортещIэ зэрыхуащIыжауэ щытари.

Ауэ зэры АдыгэщIу псом дежи зэхуэмыдами муслъымэн диным зэщIищтауэ ялъытэ е I7-нэ лIыщIыгъум и кIэхэм, е I8-нэм ипэхэм.

ИпэкIэ жытIагъэххэм ипкъ иткIэ, ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм яIащ мыпхуэдэ хьэдэ щIэлъхьэкIэхэр: ягъэсу; зэфIэсу; гууэщIу щылъу, лъакъуэхэр зэтедзауэ; щылъу, Iэхэр бгъэм е ныбэм щызэтедзауэ; щылъу, бгъукIэ муслъымэн щIэлъхьэкIэ яIэу. Кхъэ щIыкIэу, ухуэкIуэу яIахэр: щIыгу мащэ плIимэ; мащэ хъурейуэ, къищIыкIауэ; испы унэ; бгъуэнщIагъым щIалъхьэу; кхъэунэхэр, гъэщIэрэщIауэ щIа кхъэ унэшхуэ.

###

Лъэныгъэм къыдекIуэкIыу щыта хабзэхэр:

Кхъэдэс - лIам и фызыр махуэ 40 хъуху кхъэм кIуэурэ бгъэдэст; кхъэдэкIыр (чыристанхабзэт) октябрэм ящIт, кхъэхэр ягъэкъабзэт, ягъэдахэт, ерыскъы здахьти хэт къаIущIэми ирагъэшхт, бзылъхугъэхэри кIуэт. Адыгэхэм пасэм щыгъуэ илъэс хьэдэIусышх зыхуащIу щытар зауэм хэкIуэдахэрат, абы и щыгъынхэр щыщIрагъэхыжми, абдеж ерыскъышхуэ къаIэтт.

Шыблэм иукIахэм адыгэхэм пщIэшхуэ хуащIу щытащ: ар лъагапIэм тралъхьэти тхьэмахуэкIэ трагъэлът, и Iыхьлыхэм «шыблэ тыхь» хуащI Iэщхэм я щхьэхэр къыхуахъу. ИтIанэ ажафэ е бжэнывэ фIыцIэ трапхъуэти, а здиукIа дыдэм щыщIалъхьэт. Кхъэр дахэу ящIт, мывэхэмкIэ къэухъуреихьауэ. Уэгъу хъумэ, а мывэхэм ящыщ яхьти, псым халъхьэт уэшх къаритыну Тхьэм елъэIуурэ. Шыблэм иукIа псоми къуажэ къэс илъэсым зэ тхьэлъэIу хуащIт, абы папщIэ ягъашхэт ажэ е джэдэхъу хужь.

Адыгэхэм сыт лъэхъэни, сыт хуэдэ дин итами я фIэщ хъут адрей псэущхьэхэм псэ хэту, цIыхур щылIэкIэ ар хъэршым кIуэжу, мы дунейм пэмыщIу нэгъуэщI дуней щыIу. Арагъэнщ кIахэ адыгэхэм «лIащ » жамыIэу - «дунейм ехыжащ» щIыжаIэр.

КIахэ адыгэхэм я хабзэщ пщIантIэм къыдыхьа псоми лIэныгъэр зейуэ щытхэм екIуэкIыу я Iэр яубыду. Ноби аращ зэращIыр. ЛIар, хэкIуэдар зауэлI ныбжьым итмэ, абы и ныбжьэгъухэм сэшхуэхэр ядэлъу къакIуэт, пщIантIэкум иувэти, лIам «зэхуэсэшхуэпIэ» хуащIт. ЗэхуэсэшхуэпIэ щащIыр хьэдэр пщIантIэм дэмылъмэт, щIалъхьамэ е къамышэжамэ. Апщыгъуэм пщIантIэкум хъурейуэ щызэхэувэти, сэшхуэхэр зэдэхъуу къырахт, псоми зы джэдыкIэ зытехуэн хуэдизым сэшхуэпэхэр зэхагъэувэти, я щхьэхэр мащIэу гъэщхъауэ тIэкIурэ щытт. Абы зэреджэр «сэшхуэпIэ хэтIэт».

Хьэдэр дахыну кхъаблэм щытралъхьэм деж, щIакIуэр трапIа нэужь, Iэмал имыIэу а лIар фIыуэ зыцIыхуу щыта цIыхуищ хьэдащхьэм къыщыпсалъэт я пащхьэ илъым фIыуэ далъэгъуауэ хъуар жаIэжу. Муслъымэн диныр къащыхэмыхьам адыгэ бзылъхугъэхэри хьэдэм кIэлъыкIуатэу щытащ, ауэ езы кхъэ дыдэм дэхьэтэкъым.

Япэм мыпхуэдэ хабзэ зиIа яхэтащ адыгэ лIакъуэхэми: гуIэгъуэр зей къыдалъхуа, и ныбжьэгъуфI сытхэм я напэхэр къратхъыжт, я щхьэр яуIэт, щхьэцхэр кърачт. А уIэгъэхэр хэгъуэщэжыху хуэщыгъуэт. Нэхъыбэрэ хуэщыгъуэну хуейхэм я уIэгъэхэр къагъэетэжт.

Нобэрей адыгэ тхьэлъэIухэми я нэхъыбэр мэжусийм и лъэужьщ. Уеблэмэ, а мэжусий Iуэху зехьэкIэ куэдыр чыристан динми, муслъымэн динми щIэгъэкъуэн щащIыр мащIэкъым.

Чыристан диным и щIэинхэр ноби ди цIыхухэм якIэрыболъагъуэ: бзылъхугъэхэм я нэхъыбапIэм щыщыгъуэкIэ щыгъын фIыцIэ зыщатIагъэ; унагъуэм хьэдэ щилъым деж гъуджэм зыгуэр кърапхъух; махуэ 40-р; ауэ ахэр куэр хъужкъым.

Ди зэманым гуIэгъуэм и нэщIэбжьэр зэрыдахыр муслъымэн диным тетущ. Дунейм ехыжар ягъэпскI, ягъэкъабзэ, дыуэ тращIэ, деур хуащI, джэбын хужь къешэкIауэ щIалъхьэ, хьэдагъэ махуищыр йокIуэкI куэбжэр зэIухауэ, мэхуибл-бгъу дэкIмэ, и щыгъын щIахыж, и зэманми хьэдэIус хуащI.

Мыбыи ухэплъэжмэ, мэжусий диным и Iэужь Iэджэми гу лъыботэ: дыуэщIым къекIуалIэхэм псоми пыIэ ящхьэрыгъщ е IэлъэщI ятелъщ, ар муслъымэн динми, чыристанми хэткъым: дыуэщIхэм я пашэр тIэкIу япэ къощри ,лъакъуэ сэмэгур ипэ ирегъэщ; япэ махуищым лIам и унэм нафIэ ирамыщIэу гъунэгъухэм гуIэ шхын къызэрахьыр: хьэдэр щыдахкIэ щIопщкIэ, лъахъэкIэ зэуэжу, зафыщIыжу зэрыщытар муслъымэн диным хьэдэм хуабжьу утегъэныр имыдэми, адыгэхэм гуащIу ар зэрагъейр.

ЛIар зейм Iыхьлы-Iэулэдхэм я деж щхьэкIуэ ягъакIуэ. ШууитI ежьэн хуей хъумэ, зэщIыгъуу дэкIтэкъым, щхьэкIуэм зэгъусэу тIу кIуэуэ хабзэкъым, шум щIопщыр IэсэмэгумкIэиIыгъын хуейщ, зэрепсыхри, зэрышэсыжри ижьымкIэщ.

Пасэм щыгъуэ кхъаблэм щIэувэр , абы кIэлъыкIуэр лIам къыхуэгъэза дыдэхэрт, и ныбжьэгъу дыдэу щытахэрт.

ЛIэныгъэ зыдэлъ пщIантIэм ущыдэхьэкIэ сыт хуэдэ фIэхъусри емыкIущ. Ар къагурымыIуэу нэхъыбэр щыдыхьэкIэ сэлам ях. Духьэ уэзыгъэщIын пщIыгъумэ, хъарзынэщ, пщIымыгъумэ сэлами-фIэхъуси ухэмытыу: «Духьэ дывгъэщIыт», -жыбоIэри, ар уагъэщIа нэужь ухуитщ лIам щхьэкIэ, ар зейхэм щхьэкIэ псалъэ гуапэ жыпIэну.

Адыгэ хабзэр ищIэмэ, гуп дыхьам я нэхъыжьыр «Сэламу нэхьэлейкум», -жиIэу увынукъым, лъэбакъуэ гуэркIэ япэ йощри, и Iэ лъэныкъуэр (сэмэгур) и щхьэм нэхърэ мынэхъ лъагэу еIэтри, ар фIэхъуси сэлами ирокъу.

Сыт IэмалкIэми зызыукIыжахэр адыгэхэм кхъэм храгъалъхьэтэкъым. Апхуэдэм и псэр Тхьэми имыщтэу хьэдэджадэ хъууэ ялъытэт. Зи быным зилъ ямыщIэжахэри апхуэдэу псэ мытынш, хьэдэджадэ хъууэ жаIэт, арат лъы щIэжыным и Iуэхур нэхъри ткIий зыщIу щытар.

ИкIэм иджыри жыIэпхъэщ: адыгэхэм зэи лIам, лIэныгъэм сабий ирагъэкIуалIэу щытакъым. ЛIэныгъэ къызэрыхъуу унагъуэм сабийуэ исыр хьэблэм дашт. Сабий зыщIэс нысащIэми и шэр имыубыдын щхьэкIэ Iэмал иIэу хьэдагъэм хагъэттэкъым. ХабзэкIэ зэрыщытын хуейр аращ.