ЦIыху гъащIэмрэ абы къигъэщIыжа хабзэхэмрэ икъукIэ гъэщIэгъуэну зэхэлъщ.

НыбжьыщIитIыр зэпсэуэгъу хъууэ, сабий ягъуэту, я лъэпкъым, цIыху гъащIэм пашэн щхьэкIэ абы я Iыхьлы, я благъэхэм псори ящIэ, ямыIэри къагъуэт. ЦIыху гъащIэм куэдрэ къыщымыхъу къыщымыхъу Iуэхугъуэ дахэр зэрагъэбжьыфIэ, гу имыкIыж зэращI Iэмал щIагъуэщ хьэгъуэлIыгъуэр.

ХьэгъуэлIыгъуэр цIыхугъэщ, адыгагъэщ, зэIыхьлы - зэIэулэдхэр, лъыкIэ зэмыгъунэгъухэр цIыхухэр гъунэгъу, ныбжьэгъу зэхуэзыщI Iуэхушхуэщ, Iуэху дахэщ, езыр дахэу ебгъэкIуэкIыфмэ.

Тхыгъэхэм къазэрыхэщыжым къинэмыщIауэ, нэхъыжьхэм зэрыжаIэжымкIи, адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм куэдкIэ зихъуэжащ. Абы бгъэщIэгъуэнышхуэ хэлъкъым, гъащIэри зэманри къэувыIэ хабзэкъым: жьыр щхьэщокI, щIэр къэунэху зэпытурэ къокIуэкI.

Ди хьэгъуэлIыгъуэм и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэр - гъэсэныгъэ, ушииныгъэ, Iущыгъэ дахэ зыхэлъхэр Iэщыб ящIурэ, абы щхьэхуещагъэр хагъэхьащ, хабзэ екIуу, адыгагъэр зэрыпагэу щытахэр зэблашащ, зэхуэхь - зэхуэщIэр и щIыIу къэхъури, абы псори щIиIубащ.

Дэтхэнэ хьэгъуэлIыгъуэми езым и фащэ иIэжщ. Языныкъуэхэми ар екIуу, хабзэрэ бзыпхъэрэкIэ гъэнщIауэ, дахэу ирагъэкIуэкI, нэгузыужьыр джэгур, къафэр ебэкIыу, абыкIи цIыхум ягу къинэжу.

ХьэгъуэлIыгъуэр зэрызэхэт хъуа пкъыгъуэхэр гъащIэм къыхэкIри хабзэу зэфIэуващ. Абы и лъэныкъуэкIэ адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм и Iыхьэ нэхъыщхьэу щытагъэнщ мыпхуэдэхэр: лъыхъуныр, унаплъэр, нэчыхьытхыр, уасэIыхыр, нысашэр, тешэр, унэишэр, шауэишыжыр, унэишэ цIыкIур, нэгъуэщIхэри.

ЖыIэпхъэщ, адыгэм пIэщхьэгъ щащIкIэ зэмыщхъу а Iуэхур екIуэкIыу зэрыщытар. Япэрауэ, къэхъут, лъэпкъитIри зэрыщIэу, зэгурыIуауэ благъагъэкIэ зэувалIэу, нэгъуэщIыуи урихьэлIэт щIалэмрэ хъыджэбзымрэ зэхуэарэзыуэ, я дежхэми ираIуэкIауэ, итIани «ямыщIэ» хуэдэу хъыджэбзыр къыщIагъэкIуасэ. Нэхъ игъуэу, нэхъ хабзэу ялъытэр япэрат, ауэ етIуанэри уэим ящIыщэтэкъым. Хъыджэбзым дежкIэ емыкIуу ялъытэт ещанэр - абы и анэ адэри и лъэпкъри щымыгъуазэу ягъэкIуасэмэ. ЩIалэр, лIыгъэ иIэу ябжми, гущIэгъуншэу, хьэкIэкхъуэкIагъэу къащыхъут игу ирихьа хъыджэбзыр мыарэзымэ абы теуэу, инэидзыхьэу къихьыныр.

ХьэгъуэлIыгъуэр дахэ щыхъур, хабзэ псори щагъэзащIэр лъэпкъитIри зэгурыIуауэ, зэрыщIэу блэгъагъэкIэ щызэувалIэрт е хъыджэбзымрэ щIалэмрэ зэхуэарэзыуэ, ахэм я дежхэми «хьэуэ» къыхамыгъэкIауэ щызэрышэм щыгъуэт. Хъыджэбзыр зыми емыупщI - емыусэу кIуэса нэужь апхуэдэ зэблагъэхэм ягу сыт щыгъуи зэхуэщIыIэу, хъыджэбзым и лъэныкъуэм щIэх ящыгъупщэтэкъым, езыр ящыгъупщэххэмэ.

А зи гугъу тщIа псоми къахэкIыу, адыгэ хьэгъуэлIыгъуэр хабзэм тету щекIуэкIыр ныбжьыщIитIым я гухэлъ дахэкIэ къыщIидзэрэ нэхъыжьхэми я аразыныгъэ щыхэлъым и дежт. Аращ унагъуэ зэтес хъури, аращ сабий узыншэ къызэрыхъуэри лъэпкъым и быдагъэм пызыщэри.

ХьэгъуэлIыгъуэм и пкъыгъуэ нэхъыщхьэу лъыхъу щытщIкIэ жыIэпхъэщ мыбы и къекIуэкIыкIар.

Адыгэхэм я хабзэт сабийхэм я гущэ ирабзэу, къалъхуа щIалэ цIыкIумрэ пщащэ цIыкIумрэ я Iэпщэхэм Iуданэ зэщыщы иралъхьэу, ин хъумэ зэрагъэшэжу.

ХьэкъыпIэкIэ къапщтэмэди зэманми а Iуэхугъуэм ехьэлIауэ куэд дыдэкIэ зихъуэжакъым. Сыту жыпIэмэ, иджырэ къыздэсым щIалэрэ хъыджэбзрэ щызэрыцIыхукIэ, зэпсэуэгъу хъуну мурад щащIкIэ, пашэныгъэр щIалэм иIыгъыу къыпщыхъуми, хэдэр езы пщащэ цIыкIурщ, абы и аразыныгъэ хэмылъмэ, щIалэм и Iуэхум зыри къикIынукъым.

Апхуэдэу щыщыткIэ лъыхъур бзылъхугъэхэм я деж къыщежьагъэнщ, яхэлъагъэнщ ахэм тепщэныгъэр щаIыгъа лъэхъэнэм.

###

Унэидзыхьэр адыгэ хабзэм Iумпэм ищIу щытамэ, цIыхугъэшхуэу, адыгагъэ дахэу псоми ялъытэт благъагъэкIэ нэгъуэщI лъэпкъ ущеувалIэм и деж абы я пхъум ущIэупщIэныр, улъыхъуныр. Мы Iуэхур зезыхьэри зезыгъакIуэри лъэпкъитIым я нэхъыжьхэрт. ГуфIэгъуэ гуэрым щызэрылъэгъуа, щызэрыцIыхуа ныбжьыщIитIыр зэдэгушыIэурэ ягу лъагъуэ зэхуагъуэтмэ, хъыджэбзым щIалэм къыхуищIа лъагъуныгъэр и фIэщ хъуарэ а щIалэм Iэужь къыриту, иужькIэ Iэджэри игъэунэхужами, и хэдэным жриIэт: «Фи дежхэр къысщIэгъэупщIэ». Абы къикIыр гурыIуэгъуэти. ЩIалэм и ныбжьэгъу дзыхьщIэгъур иIуэхут и анэ - адэм я деж. Къэзылъхуахэм щIалэм и хэдэр ягу ирихьамэ, къызыхэкIа лъэпкъыр я лъэщтэгъу хъууэ къалъытэмэмт лъыхъу щагъакIуэр. Лъыхъум бзылъхугъэ кIуэтэкъым. ЯмыщIэу лъыхъур ятеуэми къэщIэгъуейтэкъым: лъыхъухэр епсыхыу шыхэр фIадза нэужь унэмкIи хьэщIэщымкIи кIуэтэкъым, уэфIмэ - пхъэ къутапэм деж, уэлбанэмэ - гъущапIэ гуэрым щIэувэт. Ар хабзэти, абыкIэ бысымым къащIэт лъыхъу къызэрыхуэкIуар. Абдежым хъыджэбзым и адэкъуэш е абы и гъунэгъулI, е балигъ хъуа хъыджэбзым и дэлъху щыIэмэ хъэщIэхэм яхыхьэтим фIэхъус ярихт. Хэгъэрейм: «Фынеблагъэ!» - щыжиIэкIэ, лъыхъум я нэхъыжьым: «Тхьэ, лъэпкъым дыкъадэмэ деблагъэну дыкъэкIуауэ аракIэ» - жиIэт.

Унаплъэ кIуэну зи гугъэхэм Iэмал зэриIэкIэ ар хэIущIыIу зэрамыщIынум пылът, ауэ бзылъхугъэ зэрыс унагъуэм Iуэхур щIэуфапIэ щыхъур куэдрэтэкъым. Унаплъэ щыкIуэнур жраIэтэкъым лъыхъуми. Унаплъэ кIуэнухэм Iыхьлы гъунэгъу хагъэхьэтэкъым. Хъыджэбзыр къэзылъхуахэм дзыхь зыхуащI, цIыху пэжу къуажэм дэсхэм ящыщ пщIэ зыхуащIт а Iуэхур зи пщэ иралъхьэр, лIищ - плIы хъууэ. Унаплъэм бзылъхугъэ кIуэ хабзэтэкъым. Унаплъэ кIуэхэм ябзыщIтэкъым я муради я къалэни. ЩIалэм и лъэныкъуэм ар ирагъэблэгъэну  хьэзырт сыт щыгъуи, шыгъу пIастэ къыхуащтэт, ауэ мыдрей кIуахэм фIыщIэ ящIт мыхъумэ, къыщIэкIуам и кIэ имыплъэу Iэнэ сыт яIуэхутэкъым, щIаплъыкIыпхъэ псори щIаплъыкIт: унэ, пщIантIэ, унэлъащIэ, псэуалъэ, Iэщ, джэд- къаз, нэгъуэщIхэр. Я бжыхь гъуанэ нэгъунэ щIаплъыкIт. Мыхьэнэшхуэ хуащIт я хьэм и щытыкIэм - бжьыхьэми бацэ телъу, ныбаджэу щытмэ къалъытэт ар унагъуэм и зэтемысыныгъэу е унэрысхэр къузгъуныжьхэу . Къагъанэтэкъым гъунэгъухэр къазэрыхущытри, жылэм пщIэуэ щаIэри, я лIыжь - науэжьхэм хущытыкIэу яIэри, а езы нэхъыжьхэм я жьабзэ, я гуэпагъри, гъуэтырыжхэрэ дэдзых гуэр яIэми.

Апхуэдэ псори къаплъыхьа нэужь унаплъэм я нэхъыжьым зыри жимыIэу къигъазэу къыдэкIыжмэ, Iуэхур зэIыхьат, абы хъыджэбзым и лъэныкъуэм яхуихьыжыну жэуапыр наIуэт: «Ахэр благъэ фхуэхъунукъым, фи пхъур яхэпсэукIыфынукъым». Апхуэдэм деж лъыхъуи щIэупщIи ящIыжтэкъым. Ауэ унаплъэм я нэхъыжьым бысымым я Iэ къиубыдыжу: «Мыпхуэдэм унаплъэ дыкъащIат, фалъыгъуэзэж», - жиIэмэ, апщыгъуэм Iуэхур гурыфIыгъуэти, бысымыр аразы хъут.

ЗэрыгурыIуэгъуэщи, пщыхэмрэ уэркъхэмрэ унаплъэ ящIтэкъым. Абыхэм я дежкIэ наIуэххэт япхъур зыхэпсэукIын а къылъыхъуахэм зэраIэр. Ауэ ноби зыщIэупщIэр къызыхэкIа унагъуэмрэ лъэпкъымрэщ. Шэч хэлъкъым мылъку зиIэ унагъуэ зэхуэщIари Iумпэм зэрамыщIым, ауэ мылъкум ипэмэ кIуэф адыгагъэрэ цIыхугъэрэ илъмэ.

###

НЭЧЫХЬЫТХ.  «Нэчыхь» жыхуиIэ псалъэр хьэрыпыбзэм къыхэкIащ, икIи, зэрыгурыIуэгъуэщи, ар ди бзэм къыщыхыхьар адыгэхэм муслъымэн диныр къащта нэужь.

Шэч лъэпкъ хэлъкъым адыгэхэм муслъымэн диныр кърагъэщта нэужь ди хабзэми, ди псэукIэми, абы хьэгъуэлIыгъуэ хабзэхэри хэту, шэрихьэтым ижь гуащIэ къазэрыщIихуам, а шэрихьэтым и  хабзэхэм щыщ куэд ди гъащIэм хэпща зэрыхъуам. Апхуэдэщ, дауи, иджы тщIэ нэчыхь тхыкIэри езы нэчыхьри. Апхуэдэщ пасэм щыгъуэ «уасэ» зыфIащу щытам, езы уасэм къинэмыщIауэ «нэчыхь» жаIэу нысащIэм хухахыу щыта мылъку Iыхьэри. Ахэм ящIыгъуу уасэм хагъэхьэт нысащIэм и фэилъхьэгъуэ, щIыIу-бгырыпх щIалэм и лъэныкъуэм ящIын хуейуэ щытари.

Пасэм щыгъуэ нэчыхьыр хъыджэбзым и анэ-адэм я деж щатхт, муслъымэн ефэндыхэм а нэчыхьыр дэфтэр ящIурэ унагъуэм къранэу щытащ. Абы иратхэт уасэри , нысащIэм «нэчыхьу»дапщэ хухахми, щIалэм и лъэныкъуэм сыт хуэдэ Iуэху зэфIигъэкIын хуейуэ къытехуэми.

Пщыхэм, уэркъхэм хъыджэбзым уасэшхуэ щIатт. Ауэ лъхукъуэщо унагъуэхэм хабзэ зэрахуэхъуауэ, ику иту е нэхъ мащIэу мыпхуэдэ уасэ зекIуэт: витI, жэмитI, зы шыфI, зы шы къызэрыкIуэ, щыгъыныпхъэ къращэхуну тумэн пщыкIутху. «Нэчыхьу»- унэм илъыну - сом щитI. Ар нысэм и мылъкуу унагъуэм илъынут, ирагъэкIыжмэ е и лIыр лIэмэ, щыхуей махуэм къыхихыну хуиту. Абы къинэмыщIауэ дыщэ е дыжьын бгырыпх-щIыIу зэпылъ, тасышхуэ, тас цIыкIу, къубгъан, гуэгуэн, кIэн - гъуэлъыпIэ, уэншокIу дэкIуеигъуэ, пхъуантэшхуэ, гъуджэ, лентIрэ дарийм къыхэщIыкIауэ зы фэилъхьэгъуэрэ, нэгъуэщI цIыкIуфэкIу Iэджэ. АхэмкIэ зэгурыIуа нэужь, хьэщIэхэр зыщIэсым бысымхэр кIуэжт, зэхэтIысхьэжти, нэчыхьыр ятхт.

Уасэ IуэхукIи сыт и лъэныкъуэкIи зэраухылIа псори, абы уэчылхэри щыхьэтхэри щIыгъужу молэм нэчыхь дэфтэрым иритхэт. Абы и ужькIэ хьэщIэхэри хэгъэрейхэри ирагъафэт, ирагъашхэт. Урысейм и хабзэхэм АдыгэщIыр щыщIэувам къуажэхэм дэс хъуат урыс писархэр. Ауэ ахэм адыгэбзэми ди хабзэми зыри хащIыкIтэкъым. Ди хэкум ис адыгэхэм иджы нэчыхьыр здатхыр ЗАГС-рщ. Абыи къегъэув хъыджэбзми щIалэми я дзыхьщIэгъуу цIыху тIурытI ящIыгъун хуейуэ.

###

УАСЭIЫХ. Адыгэ лъэпкъым сыт щыгъуи  мылэжьэж щэлъахъэ - хьэзабу телъащ хъыджэбзым щIат уасэр. Гъуни нэзи иIэкъым абы гурэ-псэкIэ зэрылъагъу ныбжьыщIэу зэкIэричам, лъы хейуэ, нэпс уэру игъэжам.

ЩIалэр хъыджэбзым лIэн - къэнэну къилъагъуу щытми къыдэкIуэнутэкъым уасэ щIимытауэ. Ари уасэцIыкIуфэкIумэ сыт жыпIэнт? Ар угъуеиным пылъурэ щIалэхэм я ныбжьыр хэкIуатэт, нэхъыбапIэм илъэс 40-м иту е абы щхьэдэхауэт къыщашэфыр. Пэжщ, уасэр апхуэдэ дыдэу къатехьэлъэтэкъым пщы, лъакъуэлъэщIым, уэркъхуэщIахэм. Ахэм ят уасэр куэдкIэ нэхъыбэми , къызыхахын яIэт, езыхэри зэдэIэпыкъут, зызыщIагъакъуэт.

УасэIыхым бэлыхь куэд пыщIат, гущIэгъуншагъэ, лыхулыпцIэншагъэ куэди къигъэхъут абы. «Мыпхуэдиз уасэр къызыIитх унагъуэр зеI хъуну ди пхъур сытым хэпсэукIыну? Дауэ псэуа хъуну?» - жэуэ егупсысыр мащIэ дыдэт. «И пхъур уасэ иримыкъукIэ итащ», - къыхужамыIэн щхьэкIэ дэтхэнэ адыгэри хьэзырт пхъур зышам и Iуэм зы псэущхьэ къримынэу къихуну, уасэр иригъэкъун папщIэ.

Языныкъуэми жаIэ уасэр нысэр зыпIа анэ-адэм щIэгъэкъуэн хуэхъун хуейуэ, емыкIу хэмылъу.

УасэIыхыр нобэрей ди гъащIэм япэм зэрыщытам хуэдэу хэмытыжми, ар ди лъэпкъым и блэкIа гъунэгъум щыщщ, зэман кIыхькIэ къадекIуэкIащи, мащIэу дыкъытеувыIэнщ. УасэIыхыр щыкIуэр пщыхьэщхьэ хуеплъэкI хъуауэт. Абы ягъакIуэу щытар зыхуэкIуэну унагъуэм и нэсэIуасэ хэмыту, хыхьэкIэ-хэкIыкIэ, щэн быдэ зиIэ лIы зытхухт. УасэIых къэкIуа хьэщIэхэр зыкърамыгъэлыжу ирагъэблагъэт: Iэнэ хьэзырхэм хэгъэрейхэр кIэрысу, пшынауэ, пхъэцIычауэ, щIалэ-хъыджэбз джэгу зыщIынухэр хьэзыру.

ХьэщIэхэм я нэхъыжьри и гъусэхэм якIэлъыплът ефэным зыдрамыгъэхьэхыщхьэкIэ. Апщыгъуэм зэрефэу щытар къамыл шыплъэшхуэт е пхъэ шынакъ кIы гъуанэти, ар зым адрейм иритыжт хэIубэмэ, и Iупэр зылъыIэсар Iэ щIыбкIэ илъэщIыжурэ. Апхуэдэу щэ хуэдизрэ къекIуэкIмэ, хьэщIэхэм я нэхъыжьым : «Ерыскъыри фадэри зыщIыпIи кIуэжынкъым, иджы ди Iуэхум и ужь дивгъэхьэ», - жиIэти зыкъиIэтт. Хэгъэрейхэми: «Фи унафэр ди унафэщ, фэ дэ фхуэдмыщIэн щыIэ?»- жаIэти, хьэщIэхэр Iуэм ирашэт. Мыбдежт зэдауэр зыкъыздиIэтыр. ХьэщIэхэм Iэщыр ягу иримыхь хуэдэу защIт, я пэ драгъэзейт, бысымым и вы нэхъыфI гуэрхэр Iуэм имыту, игъэпщкIуауэ бзэгу къаIэрыхьэмэ, ахэр къамыхужу замыгъэхъеину иувыкIт. Сытми, къызэпекъумэ-нызэпекъуурэ Iэщыр къыхахти, хьэпшып - унэлъащIэм щIадзэт. Былымри хьэпшыпри зэлъэщIагъэхьа нэужь хьэщIэхэм я нэщхъым нэхъ зызэлъэIуихыжт, Iэнэм ягъэзэжти, нэхъ утIыпщауэ ешхэ-ефэт, джэгуми хэтт. ХьэщIэ нэхъыжьым: «Ди ежьэжыгъуэ хъуащ»,  - жиIа нэужькIи тэлаифIкIэ яIыгъыжт, ямыутIыпщыжу.

Iэщ къыхахар яхуну нэхъыщIитI къагъанэрит, адрей хьэщIэхэр дошэсыкIыж пшынэмрэ Iэгумрэ къытрагъэлъалъэу, нэху щауэ.

УасэIыхым и нэхъыбэр апхуэдэут зэрекIуэкIыр, зэрекIуэкIын хунйри арат. Ауэ апхуэдэ дыдэу «цIанлъэ - гуанэншэу» сыт щыгъуи екIуэкIтэкъым. Уасэр яхуримыгъэкъуу, нысашэри зэфIэкIауэ ар илъэс бжыгъэкIэ зыпшыныжри мащIэтэкъым. Уасэр къилэжьыну щIалэр ежьэу, къимыгъэзэжурэ илъэс бжыгъэ щытекIыжи щыIэт.

КIэщIу жыпIэмэ, уасэр адыгэ лъэпкъым и зыужьыныгъэм къызэрымыкIуэу зэранышхуэ хуэхъуа хьэгъуэлIыгъуэ пкъыгъуэщ.

###

Нысашэр щыщыIэнур зэрыкъуажэу зэлъащIыст, сыту жыпIэмэ, пасэм щыгъуэ адыгэ къуажэхэр интэкъым. Адыгэ къуажэм хьэгъуэлIыгъуэ къыщаIэтмэ, абы хуэгунэфу зыри къыдэнэтэкъым, сыту жыпIэмэ, нобэ морамэ, езыми пщэдей апхуэдэ Iуэху къыпэщылът. ЗэманкIэ нысашэхэр зытрагъахуэр нэхъыбэу губгъуэ лэжьыгъэхэр зэщIэхьауэт, бжьыхьэрт. Нысашэр щекIуэкI хабзэр махуэут, махуэкум е мэремым хуэзэу. ХьэгъуэлIыгъуэр зей нэхъыжьым нысашэр зытрагъэпсыхьа махуэмкIэ емыкIу къыхуэзыщIыжын лъэпкъ къимыгъанэу хъыбар яригъащIэт пасэу, яхуиIуэху къудей мыхъуу лIы зэтес яхуигъакIуэурэ. Щхьэж и мылъкурэ и зэфIэкIыныгъэрэ елъытауэ нысашэм щыхэт шу 50-I00-м нэс.

Нысашэм хэбгъэхьэ хъункIэ зыщыгугъым деж къэзышэну лъэпкъым щыщу шууитI кIуэти:

-Ныщхьэбэ, нобэ ди фызышэщи, къомыхьэлъэкIыу утхуэкIуэмэ хуабжьу ди гуапэ хъунт. Нысашэ шухэр сыт щыгъуи щежьэр кIыфI хъуауэт. Нысэр къызэрашэну ирагъажьэр выгут щхьэ телъу. Выгум зы пшынауэрэ нысашэ хъыджэбзитIрэ итIысхьэт, зы гущхьэIыгъ яIэу. Нысашэ выгур ягъэщIэращIэт: гущхьэм упщIэ традзэти, уагъэкIи трапхэжт. Къуажэм е хьэблэм щыдыхьэкIэ сыт зэманым нэсами, фызышэ шухэм уэрэд къыхадзэти, ину жаIэурэ дыхьэт.

Гур япэ иту, шухэр абы и ужь иту пщIантIэм дыхьэт, гур жэIупэ дыдэм Iуахуэти, шухэм къаувыхьауэ хъыджэбзхэр гумм къикIт, бысым хъыджэбзхэри къыщIэжти, хьэщIэхэр унэм щIашэт. ЩIашэу ягъэтIыса хьэщIэхэм зыкIи гу къылъамытэу къежьэжыгъуэ гъунэгъу хъуху езыхэр зэхэст зы хэгъэреи яхэмыту. Шухэр ирагъэблэгъа нэужь бжэIупэ джэгушхуэм нэхъри зиубгъут. Фызышэ хъыджэбзхэм нэхъ я нэIэ тетт, щIашурэ джэгум яшэт, къашэжт.

Фызышэр дэкIа нэужь, мыдэкIэ къэна щауэм и ныбжьэгъу щIалэхэр зэхуэсти щауэм деж кIуэт. Ахэм ахъшэ зэхалъхьэти, ныш къащэхут, фадэ зэрагъэпэщти, нэху щыху щауэм бгъэдэст. Абы щаукI нышым зэреджэр «щауэ нышщ». Мыр иджыри ящIэр.

А щIыкIэм тетурэ нысашэхэм я Iуэхур нэхущым нэблагъэт. ХьэщIэ тхьэмадэри «Ежьэжыгъуэ хъуащ!» - жеIэри мэгузавэ. ХьэщIэхэр ежьэжыну хуит хъуащ. БжэIупэм Iут джэгур зэлъыIуокIуэтри утыкур нэхъ ин ящI. Фызышэ шуухэм нэхъ IэкIуэлъакIуэу хэтхэр утыкум къихьэурэ яшхэр къагъэджэгу, чэзуурэ. Шыр щагъэджэгукIэ щIопщыр бзылъхугъэр здэщыт лъэныкъуэмкIэ ягъазэкъым, ар Iэщэм хабжэ - Iэщэр здыгуэлъ лъэныкъуэр адыгэлIым бзылъхугъэм хуигъазэу щытакъым.

НысащIэр къыщIахынум и гъунэгъу зэрыхъуу яхуапэт, щхьэтепхъуэ трапхъуэти, блыным кIэрагъэувэт хьэзыру. Нысэр и пщыкъуэ нэхъ гъунэгъум къыщIихыну щIыхьэт. Нысашэ кIуахэм хэгъэрей щIалэхэр сыткIи къещэт: зэкъуэхур къаубыду жыгым ирапхыу, пэш нэщIым щIадзэу, егъэзыгъэкIэ бжьын ирагъэшхыу, и щыгъынхэр нэхъ IейкIэ яхъуэжу, нэгъуэщI куэд. Ар къыщежьэу къыщIэкIынур бзылъхугъэхэр езыхэр лъыхъуу щыщыта зэманымрэ ди лъэпкъым бзылъхугъэм хуищI пщIэмрэу арагъэнщ.

###

НысащIэм фоч щхьэпрагъэуныр мэгъу нэщэнэу ялъытэт, къафIэщIт абыкIэ бзаджэнаджэр щхьэщагъэщтыкIыу.

НысащIэр къыщIэзыхыну щIыхьар фызхэр къожьэри яубыд, «IэщхьэубыдыпщIэ» къыжраIэ. Абы папщIэ ахъшэ гуэр яримытауэ нысэм къэхъей иIэкъым. Ахъшэр яретри, хуит мэхъу. Гумм итыххэ хъыджэбзыр дигъэIэпыкъуурэ ирегъэтIысхьэри, адрейхэри къотIысхьэж. Шухэм зэпымууэ уэредадэ жаIэ. Куэбжэм деж ахэм гъуор къащожьэ. «Гъуо Iыхьэр!» - жеIэри къапоув, ерыскъырэ фадэрэ. Гъуо Iыхьэри зэфIокIри,ж куэбжэр хуит мэхъу. НысащIэм къыздишэн хуей хьэпшыпхэр: уэншоку дэкIуеигъуэ, и тас-къубгъан, и гуагуэн, и тасышхуэ, и пхъуантэ, и гъуджэ, и гъуэлъыпIэ, нэгъуэщI Iэджи езы бысымым я гумм къралъхьэти, жэмхэгъасэри  абы яхэсыжу нысащIэр зэрыс гум и ужь къиувэт.  Япэм жэмхэгъасэу щытар бзылъхугъэт. Пщыхэм, лIакъуэлъэщIхэм унэIут пщащэ жэмхэгъасэ ящIэр япхъур здашам къагъэнэжыпэуи къэхъут. ИужькIэ щIалэ кIуэуэ къаублащ.

Гухэр япэ иту, шухэм уэредадэ ину жаIэу ахэм я ужь иту къыдэкIыжт. Фызышэм еплъыну къыдэкIауэ жылэр уэрамым тетт. Абыхэм хэт пыIэжь, хэт джэдыкIэ уэрамым къытралъхьэт, фызышэхэм ирагъэкъутэну. Шухэр чэзууэ щIэпхъуэурэ жэрыжэм тету а джэдыкIэр якъутэн хуейт.

Хэгъэрейхэми ящыщуи шу зыбгъупщI къадэкIуатэт хьэщIэхэм. Ахэм ягъэзэжауэ щыкIуэжкIэ хьэщIэхэм ящыщ гуэрым и пыIэ щхьэрачти ирахьэжьэт. Ар къытрахыжыну ирахужьэт. ЛъэщIыхьэмэ, ирахьэжьар къытрахыжти, езым ейр къыщхьэрачти кърахьэжьэт. Абы «пыIэзэфIэхкIэ» еджэт.

Унагъуэр хуэхьэзырмэ, зэуэ я деж драгъашэт, ауэ нэхъыбэм нысащIэр тешапIэм яшэт. Апхуэдэр щрашыжкIи дауэ-дапщэшхуэт, шур куэдт, уэредадэм зрагъэIэту.

НысащIэр гумм къизыгъэтIысхьауэ щыта пщыкъуэ щIалэм гумм кърехри и лэгъунэм щIехьэ.

ЕтIуанэгум ис жэмхэгъасэри щIашэт, гумм илъ хьэпшыпхэри нысэм и лэгъунэм щIахьэти, гухэр IукIыжт, джэгум утыкур хуит къыхуащIыжу.

Нысэр къэзышам и унэхэр яхуримыкъумэ, я гъунэгъухэм я деж яшэти, абы увыIэпIэ щыхуащIт.

Пасэрей хьэгъуэлIыгъуэхэр тхьэмахуэ псокIэ, нэхъыбэкIи екIуэкIыу щытащ. Адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм и джэгур а махуэ бжыгъэм джэгу мыужьыхрэ нэжэгужагъ мыкIуэщIрэкIэ зэтезыIыгъэр щIалэгъуалэрт.

Джэгу зэпымычыр екIуэкIыурэ: «НысащIэр унэм ишэн хуейщ!» - жаIэти зэрызехьэу щIадзэт. Ибгъу зырызым и Iэблэхэр яIыгъыу къыщытщ и пщыпхъумрэ и нысэгъумрэ. ЩIэращIэу хуэпа, къепхъухыр зытелъ нысащIэм зыри илъагъукъым, зыIыгъхэм здашэр и гъуэгущ. ТIэкIу кIуэтэху къэувыIэмэ, ислъамей ящIу, фоч шхьэпрагъэу зэпытурэ здэкIуэнум и зэхуэдитIым щынэсым деж лъагапIэ гуэрым кърапхъыхти, а нысащIэм «къепхъых» хуащIт. Апхуэдэ ящI хабзэр дэ, ахъшэ жьгъей, IэфIыгъэкIэ сытхэрщ. Ар цIыкIухэр зэтевауэ къащып.

###

Арыххэурэ и гуащэм и унэ зыщIашэнум нос. НысащIэр лъакъуэ ижьымкIэ бжэщхьэIум йобакъуэ. АдэкIэ мэлыфэ цIынэ, и цыр къыдэгъэзеяуэ, къаубгъури, абы трагъэувэ. Къэзыша лъэпкъым хъуэхъуфIхэр ищIэу, жьакIуэу жиIэфу фызыжь яIэмэ, ар ягъэхъуахъуэ, ямыIэмэ, апхуэдэ фызыжь угъурлы къуажэм дэсмэ, къашэри ягъэхъуахъуэ. Хъуэхъухэр жраIэурэ нысащIэр драгъэкIуэтейри блыным кIэрагъэувэ. Адэу нэхъ пасэу уIэбэжмэ, нысащIэм и тепхъуэр цIыхухъум сэшхуэкIэ е къамэпэкIэ трихыу щытащ, иужькIэ шабзэшэкIэ бзылъхугъэм трихыу къаублащ, аурэ башкIэ трахыу хъужащ, а башыр нысэм сабий игъуэтмэ, гущэпс ищIэ баш ящIыжу. Иджыри ШэрджэсымкIэ щызокIуэ мы пкъыгъуэр. Абы зэреджэр «хъытехт». Мы пкъыгъэр лъэхьэнэ жыжьэ дыдэм къыщожьэр. Бзылъхугъэхэм Iэщэ яIыгъыу щыщытам къежьауэ хуагъэфащэ. И щхьэтепхъуэри зэщIакъуэри, и нэгум уиплъэ хъууэ ящI. ЩIэтым е шынакъ цIыкIум илъу фо-тхъу зэхэлъ къахь. «Ди Тхьэ, унэри жьэгури мы фомрэ тхъумрэ хуэдэу фIэIэфIу, фом цыр зэрыхэпщ1эм хуэдэу и гур къытхэпщIауэ къыддэгъэпсэу!» - жиIэурэ IэпхъуамбэкIэ нысэм и Iупэм зы тIэкIу негъэIэсри, щIэтыр е шынакъыр щхьэгъубжэмкIэ къыдешиикI. Аращ «IурыцIэл» жыхуаIэр.

НысащIэм еплъынухэри еплъа, абы и пащхьэм техьэпщIэ тIэкIуи къыхадза, фадэбжьэ гуэри яIэта нэужь къепхъухыр кърапхъухыжри унэм къыщIашыж. И лэгъунэм щIашэжа нэужь къепхъухыр драгъэкIуэтей е трахыпэри гъуэлъыпIэм ирагъэтIысхьэ. Иджы нысащIэр унагъуэм щыщ дыдэ хъуащи, лэгъунэм зыгуэр къыщIыхьэху къыхуэтэджу, езым нэхъыжь щIэсу мытIысу щIедзэ.

Нысашэ джэгур хуабжьу нэщхъыфIэу екIуэкIт. ДжэгуакIуэмрэ ажэгъафэмрэ ялъэкI къагъанэтэкъым.

Нысашэм и ужькIэ щауэишыжыр ящIт. Ар нысашэм и ужькIэ зэуэ зыщIи, махуэл дэзыгъэкIи щыIэт. Щауэм и ныбжьэгъухэр, хъыджэбзи я гъусэу, щауэм и деж кIуэт къашэжыну. Щауэм къыкIэлъыкIуа и ныбжьэгъухэр фэ тету къагъэхьэщIэт, ныши къыхуаукIыу. Ешхэ ефэмэ джэгуурэ жэщыр хэкIуатэт. ЗэIэжьэщэу лIыкIуэ кIэлъагъакIуэуи хъут.

Iэ лъэныкъуэкIэ къыпхуэмыIэту къамыл щыплъэ из махъсымэбжьэрэ шхын тепщэчрэ лIыжьхэм хущIахьэти, Iэнэм трагъэувэт, щауэм зэрыратынум хуэдэу.

Жэщыбгхэм нэблэгъауэ щауэри къашэжт, нысэм хуэдэ дыдэу, дунейр тракъутэу, джэгу, фочауэ даущыщхуэ щхьэщыту: «щауэр къэсыжа!»- жаIэу. Джэгур екIуэкIыурэ щауэр и ныбжьэгъу щIалитIым яку дэту нэхъыжьхэр здыщIэсым щIашэ.

- Сыт пщIами пхуэдгъэгъуащ, къакIуэ къыщIыхьэ! - жаIэти хуит ящIт. Махъсымэр нэхъыжьым къищтэт, шхын тепщэчыр нэгъуэщIым къищтэти, загъэхьэзырт. Щауэр укIытапэу, щIы зытеувэр имылъагъуу, и пыIэр къегъэкIуэтэхыпауэ нэхъыжьхэм я пащхьэ къиувэт, и ныбжьэгъуитIым яку дэту. ЛIыжь гупым я нэхъыжьым бжьэр зыIыгъым, «шауэишыж» хъуэхъур къригъажьэт. «Шауэишыж» хъуэхъур «Сожей жыпIэу ухэмыжае!» - жыхуиIэ псалъэхэм щыеэсым деж щауэр лIыжьым бгъэдыхьэт, Iэбэти Iэ ижьымкIэ бжьэр къыIихт. Ар ижьрабгъумкIэ щыт ныбжьэгъум ирет, ерыскъыр зэрылъри къаIехри, арии и сэмэгумкIэ къыщытым ирет.

Нэхъыжьхэм кърата бжьэри  ерыскъыри джэгу зыщI я ныбжьэгъухэм къыхахьэри зэдашх, зэдраф. Адыгэхэм къащIэхъуэ щIэблэм и узыншагъэм сэбэпышхуэ хуэхъу хабзэфIу яхэлъащ щауэр щашэжыну жэщ-махуэм фадэ зи цIэ Iуамыгъахуэу зэрыщытар. Жэщыбгым фIэкIыху ныбжьэгъухэр зэхэса нэужь щауэкъуэтыр кIуэти «щэхуу» щауэр къахишт, лэгъунэ бжэIупэм джэгу щащIмэ ар иригъэкIуэтэкIти къуэгъэнапIэкIэрэ щауэр и лэгъунэм къишэжт. Апщыгъуэм и деж нысэм и гъусэу лэгъунэм щIэс хабзэр пщыпхъурат. Щауэр къэкIуа нэужь, щауэкъуэтым пщыпхъур здыщIишыжти лэгъунэм щIэкIыжхэт.

Ауэ адыгэ хьэгъуэлIыгъуэм и пкъыгъуэ псори абыкIэ иухтэкъым. Тхьэмахуэ зы-тIу текIмэ , унэгуащэм зигъэхьэзырт «унэишэ» ищIынунысэр зытригъэхьэну. НысащIэр и лэгъунэ къыщIэзышу гуащэм деж зышэр бзылъхугъэ защIэщ, цIыхухъу хыхьэкъым. Гуащэм бгъэдашэри трагъэхьэри и лагъунэм яшэж. Мыбы зэреджэр «унэишэ цIыкIущ». НысащIэм «нысэтыну» къихьам я цIэ иIуауэ хэлъын хуейт и пщыжь-гуащэм, пщыкъуэ-пщыпхъухэм, Iыхьлы гъунэгъухэм яйхэр.

НысащIэр и гуащэм техьа нэужь пщэдджыжькIэ къакIэурэ гуащэм и лэгъунэр зэлъыIуихт, зэщIипхъанкIэти, и лэгъунэ кIуэжт. И пщыжьым иджыри нысэм техьэтэкъыми, ар къыщыкIуэну зэманым езым лъэныкъуэ зригъэзт. Пщыжьыр нысэм япэ сабийр игъуэтыху щытемыхьэр нэхъыбэт, щепсалъэри нэхъ иужьыжкIэт.

Нысаши, гушыIи, унэиши, щауэишыжи - псори зэфIэкIа нэужь нысащIэр ягъэдэну, ягъэбзэну щIадзэт. Абы щхьэкIэ нысэми зыгуэр къыхуащэхут, зэхадзэти. Иджы нысэм сыт идынуми, сыт ибзынуми хуитт. Мастэ-Iуданэр абы къылъыст.

Нысэ цIыкIум къызыхыхьа унагъуэм исхэми я Iыхьлыхэми цIыкIуи ини иреджэну цIэ яфIищт. Езыхэм я цIэ дыдэхэр нысэм зэи жиIэн хуиттэкъым.

Пщы-уэркъхэм я нысащIэхэм илъэсым нэсыху, япэ сабийр ягъуэтыху, зыри ирамыгъащIэу щагъэст.

НысащIэм хъыджэбз пыIэ цIыкIур зыщхьэрихти, зэуэлI тажым ещхъу папцIэ «нысащIэ пыIэр» зыщхьэритIагъэт. Ар абы щхьэригъагъын хуитт япэ сабий игъуэтыху. Сабий зыгъуэта адыгэ бзылъхугъэм  адэкIэ зэи зыщхьэритIэгъэжтэкъым пыIэ зицIэ, зэрихьэр щхьэфIэпхыкIрэ, IэлъэщIрэт.