ХэкIыпIэкIэ Iэзэ ныбджьэгъу

 

Еуэри щIалэ гуэр хьэгъуэлIыгъуэр здекIуэкIым зигъэщIэгъуэжын щIидзащ:

- Сэ сыхуейуэ щытмэ, зэ ефэгъуэкIэ тенджыз псор исфыфынущ!

- Иджырэ къэс зыми ар хузэфIэкIакъым, уэри жомыIэ умыщIэфыныр! - жэуап къратыжащ щIалэм и ныбжьэгъухэр.

- Тхьэ фхузоIуэ, тенджыз псор зэрисфыфынумкIэ! АнтIэ арамэ, баз дызэпевгъэхьэ: тенджыз псор измыфу щытмэ, си шыр фызот! - жиIащ щIалэм.

-Тенджыз псор ипфу щытмэ, дэ ди шхэр уэттынущ! - къыжраIащ и ныбжьэгъухэм.

Пщэдджьыгъ къэкIри, щIалэм къыгурыIуащ, делагъэ зэрищIар, къыпэщылъ Iуэхум и гугъуагъыр. Сыт пщIэнщи, жыпIам утетыжын хуейщ. Махуэ щытраухуар нэхъ гъунэгъу къэхъуху  къэс щIалэм и гукъыдэжыр нэхъ зэIыхьэурэ кIуэт.

Гу лъитащ, щIалэр зэрынэщхъейр и гъунэгъуми.

- Сыт нэхъ уигу къеуэр? - жиIэри гъунэгъур щIалэм бгъэдыхьащ.

- СыткIэ мыгъуэ укъыздэIэпыкъуфын уэ  сэ си гуауэм, - къыжриIащ щIалэр и гъунэгъум. Сэ делагъэ жысIащи, иджы жысIам сытетыжын хуейщ.

- КъызжеIэ, си къуэш, къэхъуар. СыныбдэIэпыкъуфынуми пщIэкъым.

- Зэпеуэным дыдихьэхауэ дыздэзэпсалъэхэм сэрэ си ныбжьэгъухэмрэ, къызжьэдэлъэтащ тенджыз псор зэ ефэгъуэкIэ исфыфыну. Абы ицIэкIэ баз дызэпехьащ. Зэманыр къынос, ауэ сщIэнур сытми сщIэкъым - жиIащ щIалэм.

- Абы щхьэкIэ ущIэнэщхъеир сыт нтIэ? Зэманыр къэсмэ, хы Iуфэм кIуэи, уи вакъэхэр зыщыхи псым хэхъи жыIэ: «Сэ псалъэ фэстащи, икIи си псалъэ згъэзэщIэжыну, ауэ дэ дызэрызэгурыIуар тенджызым ит псым сефэну. Фэ фщIэнур аращи, хым хэлъадэ псыхэр къэвгъэувыIэ».

ЩIалэм псори зэрищIар и гъунэгъум зэрыжиIам хуэдэщ.

Баз зыпехьахэм егори яжриIащ:

- Сэ псалъэ фэстащи, икIи си псалъэ згъэзэщIэжыну, ауэ дэ дызэрызэгурыIуар тенджызым ит псым сефэну. Фэ фщIэнур аращи, хым хэлъадэ псыхэр къэвгъэувыIэ.

- Ар тхузэфIэкIыну нтIэ? - ягъэщIэгъуащ  щIалэхэм.

- НтIэ сэ фыкъэзырызгъэгугъар хым ит псым сефэну, нэхъ дунейм щызежэ псыхэм сефэнуракъым!

ЯщIэжынур сыт щIалэхэм? Базыр я ныбжьэгъум къызэрихьар къалъыта хъуащ.

Абы адэкIэ щIалэм и гъунэгъур игъэтхъэжащ, икIи тхъэ иIуащ, зэ изыми баз пемыхьэжыну.

###

ЛIы зимыIэжым и къуэ

 

Еуэри псот зы фыз и лIы имыIэжу. Къуажэм нэхъ тхьэмышкIэ дыдэу арат псоур. ГурыфIыгъуэ закъуэу иIэр и къуэ закъуэрат. Апхуэдизу и къуэр фIыуэ илъагъути, гу щихуэтэкъым. Фыз тхьэмышкIэр жэщи махуи лажьэт и къуэ закъуэр зыми щимыгъэщIэн щхьэкIэ, ауэ къулейсызагъыр я унэм зэи щIэкIтэкъым. Хуежьащ щIалэ цIыкIур здэлэжьэн илъыхъу ежьэну. КIуэурэ кIуэурэ къигъуэтащ зы бей гуэрыи и деж Iэхъуэу Iухьащ. ЗэрызэгурыIуар арати, щIалэр илъэситхукIэ хуэлажьэу бейм, икIи а зэманым и кIуэцIкIэ щIалэм хъушэр къигъану зыщIыпи кIуэну хуиттэкъым.

Лажьэу щIидзащ щIалэр Iэхъуэу. Илъэсищи блэкIащ ауэрэ, и анэри и гу хуабжьу къэкIат. Гу лъатащ ар щIалэм и ныбжьэгъу- Iэхъуэхэм икIи къыжраIащ: «КIуэ кIуэж, и анэр зэгъэлъагъу, нэхъыщхьэм зыри зэрыжедмыIэнумкIэ укъыдогъэгугъэ».

КIуэжащ щIалэр унэм, и анэми зыригъэлъэгъуащ. IэфI IуфIу хуэпщэфIащ и анэр, икIи пщэдджыжьым щежьэжынум, и къуэм хузэрилъхьащ гъуэмылэ, гъуэгум здырихьэжьэну.

Ауэми ежьэжащ щIалэр, гъуэгум здырикIуэм къыIущIащ блэ шыр цIыкIу унагъуэ. ИгъэщIэгъуащ щIалэм блэ цIыкIухэр хуом дыдэу щIэпщыр. Мурад ищIащ ахэр мэжалIэу, куэдрэ мыгупщысэу и гъуэмылэр къырихри игъэшхащ блэ цIыкIухэр.

А зэман дыдэм блэ цIыкIухэм я анэр къэсыжащ яригъэшхынур иIыгъыу. ИгъэщIэгъуащ блэм и шырхэм я ныбэр изу къыщилъэгъуам. Шыр цIыкIухэр и анэм жраIащ цIыху гуэрым зэригъэшхар.

Куэдрэ мыгупщысэу блэ анэр кIэлъежьащ щIалэм:

- Си шырхэр щIэбгъэшхар сыт щхьэкIэ? БощIэIэ уэ, цIыхухэмрэ блэхэмрэ куэд щIауэ зэрызэбийхэр? СщIэну сыхуейщ си шырхэм ябгъэшхар сытми, икIи сэри сегъэдзакъэ.

Едзакъэри блэ анэр шхын къыхуиишиям, икIи  хуэарэзыуэ къыхуэнащ щIалэм.

- Нобэ щыщIэдзауэ къыбгурыIу икIи зэхэпщIыкIыу ухъунущ къуалэбзухэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ я бзэр. Зэтехыт уи жьэр! - жиIащ блэм.

Къэшынащ щIалэр, сыту жыпIэмэ, зэхихат абы блэхэм я хьилъэщыгъэр. Сыт пщIэнт? Зэтрихри щIалэм и жьэр блэр зыжьэдигъэубжьытхащ.

ДаIуэу щIидзэри: игъэщIэгъуащ! ХьэкIэкхъуэкIэ зыбжанэм я щэху зыкъом  зэхихащ. Блэм фIыщIэ хуищIри адэкIэ и гъуэгу пищащ. КIуэурэ, кIуэурэ жыжьэу къилъэгъуащ и мэл хъушэр; даIуэри зэхихащ къуаргъитIым я псалъэмакъ:

- Ныжэбэ мо мэл хъушэм ятеуэнущи дыгъужьхэр псори зэтрашхыхьынущ! Дышхэнщ пщэдей фIыуэ - жиIащ зы къуаргъым.

Адрей къуаргъыр къэпсалъэри жиIащ:

- Iэхъуэхэми нэхъ мащIэ къытхуагъэнэнукъым. Абы нэхърэ мы мэл хъушэр псоууэ къэнамэ нэхъыфIт. Iэхъуэхэм я гу къэкIамэ хъунут, хъушэр нэгъуэщI щIыпIэ яхуатэмэ.

КIуэри адэкIэ дыгъужьитIри абы тепсэлъыхьу зэхихащ. КъэкIуэжри и ныбжьэгъухэм зэражриIэнур ищIэтэкъыми зэхихахэр, пщIыхьэпIэ илъэгъуауэ жиIащ, икIи гурыщхъуэ гуэри иIэу. ЯжриIащ адрей Iэхъуэхэм пэмыщI щIыпIэ яхуну зэгъусу мэлхэр. ЩIалэхэр къыщыдэхьэшхащ. ИкIи зыжьыпIи хъушэр яхуакъым. Езы щIалэм и гур мызагъэу Iуихуащ и хъушэр нэхъ жыжьэу. БыдапIэм мэлхэр диубыда къудейуэ дыгъужь къугъ макъ зэхихащ, адрей дыгъужьхэр къызэрыриджэр къыгурыIуащ мэлхэм ятеуэну.

Дыгъужьхэм я псалъэ макъыр зэхахащ хьэхэм, хъушэр зыхъумэхэм. Нэхъ хьэ дахэм жиIэу зэхихащ щIалэм:

Дыгъужь хъушэ ин ныщхьэбэ мэлхэм къытеуэну зэхэсхащ. Ди Iэхъуэм и гу къэкIу нэхъ мэл пащэ дыду хэтыр тхуиукIу дигъэшхатэмэ, зы дыгъужь къыбгъэдэзмыгъэхьэнт мэл хъушэм.

Куэдрэ мыгупщысэу, щIалэм нэхъ пащэ дыдэу хэт мэлыр къиубыдри зэIихащ, хьэхэр игъэшхащ.  Жэщым дыгъужьхэр мэл хъушэм къыщытеуам, хьэхэм зы защIри псори зэбгырадзащ. Адрей  щIалитI зи хъушэ быдапIэм щызымыгъэпщкIуахэм я зы мэл къафIелакъым дыгъужьхэм.

Арати пщэдджыжьым щIалэм и хъушэр быдапIэм къыдихужри къуажэмкIэ иунэтIащ. Абы къыкIэлъыкIуэу къилъэгъуащ къуажэм дэс лIы къом, ядэIэпыкъунэу кIуэуэ. Ахэм яхэтт мэлхэр зыхуигъэхъури. Iэхъуэр бейм къызэрилъагъум хуэдэу къэгуфIащ, нэхъри къыщыгуфIар и мэлхэр псори псоууэ гу щылъитэм. Абы иужькIэ щIалэр иутIыпщыжащ унэм хуабжьу ашхъэ куэд иритри. Тхьэуэ псоууэ къэнэжащ щIалэмрэ и анэмрэ.

###

Пщащэ губзыгъэ

 

Куэд текIащ мыр къызэрыхъурэ. Зы къуажэ гуэрым щыпсэут пщы. Хуабжьу къулейт, зэры къулейм хуэдыуи бзаджэт. Зыгуэр хиубыдыкIауэ щытмэ - и нэфIыр къызэрихьыжын а хиубыдыкIам н щыIэтэкъым. ЦIыху куэд хигъэкIуэдащ пщым и губжьым.

Апхуэдэу хиубыдыкIат и унэIутыр - жьы дыдэ хъуауэ лIыжь цIыкIу.

Еуэри пщыр зекIуэ къикIыжащ зыри къемыхъулIауэ.

Хабзэ зэрыхъуати къуажэм дэсу хъуар пежьэт пщыр къыщыкIуэжкIэ зекIуэ. Пежьащ и унэIутри. Пщыр къызэрымыкIу къытехьат, здежьар къызэремыхъулIам и цIэкIэ.  И губжьыр зытрилъхьэн илъыхъуэт. Абы къыпэщIэхуар унэIут тхьэмыщкIэрати абы трикъутащ хъури мыхъури.

- Уи сэр фIыуэ гъэжани, пщэдей мо мывэ плъагъум и фэр теупсыкI! - жриIащ унэIутым.

Сыт ищIэжынт унэIут тхьэмыщкIэм? И щхьэр ирихьэхри и унэ кIуэжащ нэщхъей дыду. Унэм къежьэт и пхъу закъуэ, къуажэм абы нэхъ тхьэIухуд дэмысу арат. ЗанщIу хъыджэбзым къыгурыIуащ, и адэм и Iуэхур зытетыр.

- Сыт щхьэ унэщхъей, си адэ? - еупщIащ хъыджэбзыр.

ЩIидзэри лIыжьым жриIэжащ и пхъум, пщым къыриха унафэр.

- Умыгужьей си адэ. Иджыпсту гъуэлъыжи жей, пщэдджыжь тщIэным дегупщысын.Iэмал иIэху щытмэ, зыгуэр тщIэн.

Жэщ псом и напIэр зэтрилъхьакъым лIыжьым. Пщэдджыжь зэрыхъум хуэдэу пэшым къыщIэхьащ и пхъур икIи къыхуишиящ жан дыдэу сэ.

- КIуэ, си адэ, пщым дежи жеIэ: «Нэхъ губзыгъэ дыдэу ди пщы, сэ сыхьэзырщ и унафэр згъэзэщIэну. Ауэ зэрыпщIэщи, псом, зэрыпсоууэ и фэ трахкъым. Мывэр фIэбгъэжу щытмэ, занщIэу и фэр тесхынущ».

Ежьащ лIыжьыр и пщым деж. УнэIутым а унафэ гъэщIэгъуэныр зэригъэзэщIэнум еплъыну къызэхуэсащ къуажэр. Пщым щхьэщIэ хуищIри, къыригъэжьащ:

- Нэхъ губзыгъэ дыдэу ди пщы, сэ сыхьэзырщ и унафэр згъэзэщIэну. Ауэ зэрыпщIэщи, псом, зэрыпсоууэ и фэ трахкъым. Мывэр фIэбгъэжу щытмэ, занщIэу и фэр тесхынущ.

Пщым и гур ирихьащ жэуап Iущыр, икIи нэхъ къэгуфIащ. ЗэрыгуфIэуи и губжьри кIуэдыжащ.

- Хэт а жэуап Iущыр къыбжезыIар? - упщIэ итащ пщым.

- Си пхъуращ, - жиIащ лIыжьым.

Пщым унафэ ищIащ хъыджэбзыр къырагъэблэгъэну. Пщащэ тхьэIухудыр къызэрилъагъум хуэдэу дихьэхащ, куэди дэмыкIыу и фызыу къишащ.