Аддэ лъэхьэнэжь жыжьэхэми уIэбэжмэ, ди IуэрыIуатэми, нарт хъыбархэми, таурыхъ-шыпсэхэми къыхощыж сыт щыгъуи адыгэхэм шхын зэмылIэужьыгъуэ куэд яупщэфIу, сыт хуэдиз и лъэпIагъыу хьэщIэ къахуемыблэгъами, я щхьэ щIэмыпIэстхьэжу ди лъэпкъ шхыныгъуэхэмкIэ ягъэхьэщIэфу зэрыщытар.

Нартыжьхэм я санэхуафэхэм ерыскъышхуэ щызэблахт, хьэщIэ гъэхьэщIэкIэкIи къулейхэт. А лъэхъэнэ жыжьэми ди лъэпкъым зэфIэгъэувагъэххэу иIэт зытемыукIытыхьын пщэфIапIэрэ абы щIэлъ хабзэ дахэхэмрэ.

Абы щыхьэт тохъуэр тхыдэм и зэман кIыхь блэкIам ди лъэпкъым къыхыхьэ-хэкIыжу щыта хамэ зекIуэлIхэм, щIэныгъэлIхэм, дипломатхэм, динрылажьэхэм, тIасхъэщIэххэм я нэгу щIэкIауэ адэгэхэм я щыIэкIэ-псэукIэу далъэгъуахэр зэрыт тхылъ къагъэнахэр. Абыхэм я тхыгъэхэм къыхощ адыгэхэм хьэщIэшхуэ къахуэкIуэмэ, зэ гъэшхэгъуэм хуэзэу шхыныгъуэ пщIы бжыгъэ хузэблахыу щытауэ, уеблэмэ, щэм щыфIэкIи къыхэхуэу.

Лъэпкъыжь куэдми яхуэдэу, адыгэхэми хьэцэпэцэ гъавэхэкIхэм ящыщу нэхъапэ къаIэщIэхьар хьэрат. Абы и щыхьэтщ лъэпкъым ди ерыскъыгъуэ пажэу махуэ къэс цIыхубэм яупщэфIым, яIурылъыу щытахэм я цIэхэр «хьэ-кIэ» къызэрыригъажьэр: хьэлу, хьэтыкъ, хьэнткъупс, хьэкъурт, хьэгулывэ, хьэлыуэ, нэгъуэщIхэри.

Нартыхур адыгэхэм къащынэсар е 16-нэ лIэщIыгъуэрщ. Ар зи къэкIыгъэр, къыздикIар Ипщэ Америкэращ. Ди лъэпкъым а къэкIыгъэ гъэвапхъэ хъарзынэр, абы и бэвагъыр, сэбэпу хэлъыр апхуэдизкIэ игу ирихьати, езым и лъэпкъыцIэ фIищыжащ: «нартыху» - нартыжьхэм я хум хуэдэу бэв, кърагъэкIыу.

Ди лъэпкъым нэIуасэ зыкъыхуэзыщIауэ щыта хамэ цIыхухэм зы жьэу жаIэ ерыскъымкIэ адыгэхэм я жумартыгъэр, хэт щхьэкIи я шыуаныщхьэр зэрытехар, зэман кIыхькIэ АдыгэщIым ахъшэ зицIэ умыгъэкIуэду къызэрыщыпкIухьыфынур, узэфIэтрахыу узэрагъэхьэщIэнур.

Ди къэралым къыщыдэкIа, пщэфIапIэм теухуа тхылъхэм ярыхуащ адыгэ щхыныгъуэ зыбжанэм я гъэхьэзырыкIэхэр. Ауэ зэгъэуIуауэ, системэм тегъэувауэ зэхуэхьэса тхылъышхуэ хуофащэ зи пщэфIапIэр бей ди лъэпкъым.

Адыгэ шхыныгъуэхэм уащытепсэлъыхькIэ мыбыи гу лъытапхъэщ: ди лъэпкъым сэхуран дагъэр къыщыхыхьар дызэрыт лIыщIыгъуэм и 20 - нэ гъэхэм и кIэхэрщ. Абы и пэкIэ ди ерыскъыгъуэ псори зэрагъэхьэзыру щыта дагъэхэкIхэрат: тхъу, шатэ, щэдагъэ, кIапэ дагъэ хуэдэхэрт.

ЦIыхум хьэщIагъэ хьэлэл ехыныр зи хьэл дахэу дуней псом яхэIуа адыгэхэм я гъэхьэщIэкIэм куэд хужаIащ къытщымыщ цIыхушхуэхэм. «ХьэщIагъэ ехыныр я ц2ыху хьэл нэхъыщхьэщ шэрджэсхэм, сыт хуэдэм къыхэкIами.. Нэхъ зэхуэмыщIа дыдэхэми я гъэхьэщIэкIэр хуэдэщ нэхъ зылъэкIхэм...», - итхыгъащ Сталь К. Ф. 1849 гъэм.

Адыгэхэм пасэм щыгъуи, ноби махуэ къэс яшх шхыныгъуэхэмрэ хьэщIэIусу, хьерым е нэщхъеягъэм деж къаIэт шхыныгъуэхэмрэ IэджэкIи зэщхьэщокI. Махуэ къэс яшх-ящI ерыскъым къаруушхуэрэ зэман кIыхьрэ хуейкъым: хьэнтхъупс, лэпс, шыпс, зэмылIэужьыгъуэхэр: джэд шыпс, къэб шыпс, кхъуей шыпс. КIэртIофыр къаIэщIэхьа нэужь абы къыхэщIыкIахэр, пIастэ, мырамысэ, шху, кхъуей, шатэ, тхъу, фо, джэд-къазым къыхащIыкI ерыскъыр, хьэлывэ, лэкъум, хьэтыкъ, мэжаджэ, нэгъуэщI куэди. Адыгэхэм иджы хугухэкI ерыскъыр щагъэхьэзырыр хьэгъуэлIыгъуэ, тхьэлъэIу, нэщхъеягъэхэм дежщ.  Зы гуфIэгъуэ е нэщхъеягъэ ерыскъышхуэ къаIэтауэ ямыщIу къанэкъым япэми, иджыри хьэлыуэ, фомыл, хъынкIэл, пIастэ, лы-лэпс, лыбжьэ-шыпс лIэужьыгъуэ куэд, прунжым къыхэщIыкIахэр, дэлэн зэхуэмыдэхэр, псы IэфIхэр. Япэм псори арэзы зыщIу щыта фадэр-махъсымэр иджы зэращIри нэгъуэщIщ, щIащIри фащэ къудейуэ тетынырщ. ПсыхуэлIэри ирихуу, къэуатышхуи хэлъу япэм адыгэхэм яIащ ерэныр. Ар къэрэшейхэмрэ балъкъэрхэмрэ «айран» жыхуаIэ шху мыджэмыпцIэракъым, атIэ адыгэкIэ ерэныр тхъу цIынэ щеуэкIэ абы къыщIэкIыу тхъууалъэм къинэ псырщ.

Нэгъэсауэ хабзэ дахэ, хабзэ ткIий телъщ адыгэ Iэнэм. Иджы и гугъу тщIынщ адыгэхэм Iыхьэ зэращIым, нышри, джэдкъазри зэрагуэшым.

ХьэщIэ нышымкIэ Iэбэу адыгэр нэхъапэ зэIэбыр щхьэ лъэныкъуэрщ. Адыгэ хэгъуэгу псоми я деж щхьэ лъэныкъуэр нэхъыжь Iыхьэщ, зи Iыхьэри цIыхухъущ. Бзылъхугъэ хьэщIэ зэи щхьэ лъэныкъуэ хутрагъэувэкъым, ахэм яшх хабзэр жьэ къупщхьэхэмрэ бзэгумрэщ. ХьэщIэм хутрагъэувэр щхьэ лъэныкъуэ ижьырщ, сэмэгур унагъуэм ирахкъым. Мэл яукIауэ гъунэгъу лIыжь Iыхьэ хуахьми, яхьыр щхьэ лъэныкъуэ ижьращ. Щхьэ лъэныкъуэ ишхыну зыхуэфащэ унагъуэм имысмэ, щхьэ лъэныкъуэ сэмэгур зыми хуамыхъу зыхуагъэфащэр къраджэри ирагъэшх. Аращ хабзэр. Щхьэ лъэныкъуэр зыхуагъэувыр ар зи цIэкIэ яукIа хьэщIэ нэхъыжьырщ. Ауэ нэхъыбэм езы хьэщIэм имыкъутэу хэгъэрей нэхъыжьым ирегъэкъутэ.

Нышым щыщу нэхъыжь Iыхьэхэр: блэгъу сэмэгур, блыпкъ зэпыудар, щхужьыр, тIууэ зэпаудри, ахэри Iыхьэщхьэхэм хохьэ, кIэрыдзэн хуащIри. Iэнэм пэрыс нэхъыжьхэр куэд хъумэ, тхыбзиишхуэхэри Iыхьэщхьэм хыхъэ мэхъу.

Пасэм щыгъуэ зы Iэнэм цIыхуитI-щы нэхъыбэ тIысу щытакъыми, Iэнэм етIысылIахэм ялъытауэ яхуэфащэ Iыхьэхэри тралъхьэт, абы хуэсакъхэт, емыкIу къыхэмыкIыну. Иджы гупышхуэ зы столым е столитI-щы зэпыгъэувауэ щыкIэрытIысхьэкIэ, нышым и лыр Iэнэм пэрыс псоми IыхьэкIэ хуагуэшкъым. НэхъыжьитIым щхьэ лъэныкъуэр хутрагъэувэ тхъэкIумэр дэгъэзеяуэ, пэнцIывыр хьэщIэм и ижьрабгъумкIэ гъэза хуэдэу , нэхъыжьитIым язми хуэмыгъэзауэ. Зы тепшэчым илъу трагъэувэ блэгъу сэмэгур, щхужь гъуанэ зэпыудар, тхыIупщIэ, дзажэналъэ якIэрыдзауэ.

Бзылъхугъэ хьэщIэм хутрагъэувэ блыпкъ зэпыуда, IэфракIэ едзылIэнхэр ящIыгъуу, жьэ къупщхьэ, бзэгу хуэдэхэр. Джэд-гуэгушхэм я пкъыгъуэхэм щыщу Iыхьэщхьэм хохьэ: бгъэгулыбэр, къандесыр, куэпкъыр, кIэбдзхэр, ахэм нэгъуэщI пкъыгъуэу сыт ебдзылIэми мэхъу. КъэбэрдеймкIэ нэгэгъур шынэхъыжь Iыхъэщ, уеблэмэ, ар щхьэ лъэныкъуэм хуэдэу ягуэш. Лэпсми лэпстепхъэ щIымыгъуу трагъэувэу щытакъым, ауэ иджы лэпс тепхъэр яIэщIэхужащ. Лэпстепхъэр шэдыгъуэ хуэдизу тхъукIэ гъэжьа тхъэв хъурей цIыкIухэт

ЛэгъупыIэмпIэкIэ Iэзэ адыгэ фызыжьхэм яIэт ерыскъыщIафэ дахэ. Къэбым и закъуэ ахэм къыхахыфу щытащ шхыныгъуэ тIощIым зэрынэхьэс, джэщми апхуэдэ дыдэу. Нартыхуми шхыныгъуэ куэд къыхахт, зхьэми, хуми къыхахыу щытахэм щIагъуэ къэмынэу, езым ей дыдэхэри хэтыжу. Ди нанэжьхэм ящIт хьэлыуэ лIэужьыгъуэхэуи зыбжанэ: хугу хьэлыуэ, тхьэв хьэлыуэ, ермэлы хьэлыуэ, гуэдз хьэлыуэ.

Ди лъэпкъым хуабжьу къигъэсэбэпу щытащ пхъэщхьэмыщхьэхэкIхэр: кхъужь зэмылIэужьыгъуэхэр, мыр, мыIэрысэр, къыпцIэ, пхъэгулъ зэхуэмыдэхэр, зэр, дэшхуэр, нэгъуэщIхэри. Ахэм къыхахт махуэ къэс зэфэ пхъэщхьэмыщхьэпсхэр, мэрзейхэр, ягъэгъут, фоупс щIэту ягъавэти, ягъэувт.

Хым Iусхэм я пщэфIапIэм щызэрахьэт нэхъ адыгэхэр апхуэдэу бдзэжьейкIэ ерыщу щытакъым, нэхъыбэу абы сату иращIэт ягъэгъу - яшуурэ.

Адыгэ Iэнэм фадэ быдэхэм зэи щIыпIэ щаIыгъакъым. ФадэхэкIыу ди лъэпкъым къыдекIуэкIахэр: санэху, санэплъ, махъсымэ, мэрэмыжьей. Хы Iуфэ хуэбапIэм Iус адыгэхэм жызумым къыхащIыкIт шагъыр гъушэ зэмылIэужьыгъуэхэр(шапсыгъхэм, убыххэм, натхъуейхэм).

Адыгэм и тхыдэ гъуэгу мытыншым шэч хэмылъу IэщIэхуащI ерыскъыхэкI, шхыныгъуэ куэд, зи цIэр къанэу зи гъэхьэзырыкIэхэр кIэдыжахэри мащIэкъым: хьэгулывэ, хъупщ, нэгъуэщIхэри.

Ауэ ноби къытхуэнащ лъэпкъыр зэрыгушхуэ, сыт хуэдэ хьэщIэ лъапIэхэр къытхуемыпсыхами, аразы дыдэ зыщI щхыныгъуэ хъарзынэхэр.

Дэтхэнэ лъэпкъми и пщэфIапIэм щIэлъ щIэнхабзэр, къэбзагъэр езы лъэпкъым и набдзэщ, и фащэщ, и фIыщIэщ, цIэрыIуи ирохъу.

Ерыскъым щхьэц къыхэкIыныр хуабжьу гурымыхь ящыхъут, сыту жыпIэмэ, адыгэхэм я фIэщ хъут щхъухьпсыхь псори шхьэцкIэ зэрахьэу. Щхьэц къызыхэкIа ерыскъыр жьэдалъхьами къызыжьэдадзыжти, псы жьэдагъэжыхьыжт, ерыскъыри зэуэ Iэнэм трахыжт. Иджыри апхуэдэу къэнэжащ. Iэщ щызэIахкIэ адыгэхэр хуабжьу хуосакъ лым цы, ебз сыт лъэмыIэсыным, шырыбымрэ зэзымрэ хэмыкъутэным. КIуэцI-фэцIым къыхащIыкI шхыныгъуэ Iэджи: жэрумэ, нэкулъ, тхьэмщIыгъуныбэ, жьэнфэн гъэжьа, нэгъуэщIхэри.

ХьэгъуэлIыгъуэм, нэщхъеигъуэм, тхьэлъэIушхуэхэм я деж пщэфIапIэ дыдэм щылъащэхэр бзылъхугъэхэрщ, ауэ Iэщ укIыныр, зэIыхыныр, упщIэтэныр, ахэр щIыбым щыгъэвэныр зи пщэрылъыр цIыхухъухэрщ, былымыл, мэлылхэм я Iыхьэхэри зыщIри ахэращ. ПIастэр куэду щIын щыхуейм дежи ар цIыхухъухэм я пщэ къыдохуэ.

Адыгэхэм ди пщэфIапIэм щIэлъ беягъыр, Iэзагъыр, ерыскъыщIафэр, ди еджагъэшхуэхэмкIэ иджыри зи щхьэр дамэдазэ ящIа къудей щIэныгъэ чеишхуэщ. ПщэфIапIэр лъэпкъым и тхыдэм, и щIэнхабзэм и Iыхьэ инхэм ящыщщ. Ар къэтIэщIауэ, нэсу джа хъуауэ нобэ тхужыIэнукъым, хуэфащэ лэжьыгъи екIуэкI хуэдэуи гу лъыттэкъым. Хэт ирикуми гушхуэу, и щхьэ ириину зэлэжьын Iуэху дахэщ адыгэ пщэфIапIэр.